Архів
лемківского радия

Владимір Хыляк Повісти оповіданя Том ІІ Руска Доля част перша Розділ перший Звідай шановний чытателю нашого Лемка од роху до села лізне А він ся на тото лем чудні підсміхне Што за причына тому У панночку до лісного каждий трафит хто лем здоровы очыма Оправдує ся Лемко Як лем перейдете тот горбок Добрий мій горбок то правдива гора То на граничным кінци подиблете столп а на тым стопі привязаний кавальчык сыра Сыра Чом же то Звідаш зачудуваний Та сыра паночку бо в ліс ним уж така установа В каждий скоромний ден завішат війт при дорогах на столпі ци на дереві як ся трафит кавальчык сыра А люде коідут до поля отерают свою вілсяну адзимку о тот сыр жебы ю омастили Інакше они бы і на великден пустили Тот жарт о своіх сусідах оповіст ти Лемко з Вроджером йому флеґмом добродушні ся підсміхуючы гей бы розповідал о дачым обычным о чым вшыткы знают не маючы она за образ нужды ци радше карикатуры нужды Село Ліс належыт на самій граници угор на Галицкым Склоні Бескідів Вступиш там а переконаш ся же Лемко мал правду невельо перебільшыл На каждым кроку зійдеш ся зо свідоцтвом засідженой нужды Вычыташ ю з высхыненых лиц селян зо запавшых ся глубоко очы селянок з выслуженой чугы мужчын зо зношеного оплічате жен з босых ніг хлопців з розперегаченых голов дівчат аж і з вылізеной шабасовой запаскы Жыда Шынкаря Нужда вызрит ґу тобі з каждого в половині шыбами а в половині дощычками залатаного вікна заколыше ся на кычках марні пошытой стрігы заскрипит в розваленій брамі вышкырит ся ребрами худых кіс і коров заплаче грипуливым голосом голодной дітины ци поразит тя сковычаньом не накормленого пса Такій образ представляло тото село товды коли то безгрішном догмом ляцкой віры было переконаня же Бог сотворил душу гама для пана а скору його для корбача економа Ци поліпшала ся доля тамтышніх жытелів днес Не знам Не был єм в лістым од <unk> рока а товды зачынат ся наша розповід Од похыленой церковці што ріжнила ся од сельскых хыж іщы меньшым розміром та зато великом старістю подал ся барз скромний похоронний похід обвіщений православным християнам голосом розбитого церковного дзивона Поперед ішол хлопец з деревяным чорным крестом а за ним Жак выспівуючий Смутне святий Боже котре підтіхал тремтливым голосом ідучий за ним священник одіти до простого дрелихового фелона Кольор того фелона переходил видно ріжны метаморфозы Початком был він жолтый Пак намочыли його фернамбуку а кінцьом выварили в Бразилиі наступством чого стал ся він брудно фіялковим Заміст посрібрюваных ґальонів обшытий він был басамунком з простого білого полотна Дораз ся священником крачало штырьох селян што несли на раменах труну збыту з нехоблюваных дощок За труном ішла жена ведучы за руку хлопця якій мал дас <unk>десят років Свіже чысте одіня жены ражучо одріжняло ю од неопраных селянок а єй обутя з жолтого сафіяну ясткраво одбывало од інчых гейбы обутых та лишаючых за собом босы сліды По зайденых слезами очах жены і єй сына по іх змученых лицях здогадуєме ся што так обычна смерт высмотрила сой на тот раз акуратні іх жебы причынити ім пекучого болю Закля похід дішол на цмынтір побільшал ся дакус Єдна друга жена занята роботом в поли лишыла свій загін овинула ся на прудко до діралой вереты і прилучыла ся до процесиі А і дітвора з зо оным обоятным зацікавліньом што нема іщы ясного выображыня о смерт єй наслідках для жыючых гультнула за труном Перед зінувшом земльом готовом приняти тлінне тіло яко своє обернул ся ґу людям священник з проповідю За основу до наукы выбрал він з тых з Євангелиі святого Йоана приведений нами при наголовку той розповіди Сут люде котры в нерозумі своім посуджают ближнього свого о такы сякы непрощены гріхы зачал достойний старат свою проповід кєд видят же Бог посылат на них тяжкы своі допусты Они боят ся Бога як строгого суді котрий не пропущат ниякого гріха а забывают што Бог як добрий отец наказує і дітину котру любит Засліплены Хтіли бы своім розумом міряти стежкы про видіня Божого і не споминал бы м о тым Кєд бы м не знал же спосеред вас неєден звідат днес за Христовыма учениками учытелю Хто сгрішыл він ци відцьове його так і одповідам словами спасителя Не він днес грішыл не відцьове його лем мусіли явити ся на ним Божы діла Крестил єм покійного вчыл єм го основ святой віры слідил єм відцівскым оком його дальшы крокы я го вінчал я потішал го в недузі і приспособил на дороху до вічности Товды і нихто понад мене не годен дати вірнійшого свідоцтва же душа котра вміщала ся в тым мертвым тілі была благочестива заправды християньска душа Кєд Бог не щадил своіх допустів в його жытю то ачий лем зато жебы дати му в терпінях способніст заслужыти сой на вічну нагороду Як нас спаситель переконує хто претерпит до кінця спасений буде Тіж зато жебы явило ся на ним діло Боже найвеличественнійше якым є спасеніє чловечой душы Пак з дрібницями розповіл він о жытю Покійного понеже знал оне жытя на памят од народжыня аж до смерти Його терпіня скінчыли ся днес завершал священник На ним явила ся уж Божа миліст Він принял днес нагороду од свого отця Кєд Ты Вдово была єс му вірном женом Товды потішыш ся в жалю тым што твій примилений розкошує ся днес радістю якой му не лем земля дати Але якой ани чловечий розум поняти не годен Правда же твоі терпіня великы розлука з мужом то тяжкій крест для тебе бідна вдово Спомин о ним і туга за ним буде ти о каждій хвили здувала яснину злиця та памятай же маш сына Бог дал же зли ця Сын подібний є до няня а твоім стараням най буде жебы він был подібний до него душом і серцьом богобійністю і мілистю а товды будеш мала з него потіху і поміч на стары рокы одродиш ся в своім сыні А ты сирото може днес не розумієш іщы кого єс втратил тото спохватиш доперва товды кєд будеш мусіл бороти ся з противностями того світа Товды стямиш же втратил єс чутливе серце досвідчений розум примір одданой робітности незахвіяной віры і милого Богу розсудку кєд прагнеш шанувати памят вітця крачай його слідами Може даст Бог же твоя доля буде солодша і тым паче станеш ся потіхом для свойой матери О кєбы ты хлопчыно знал як тяжко приходило ся му розлучати з твойом матірю ти бы адде при його мертвині обіцял же не даш ю на поневірку а свойом пошаном заполониш оне місце по любови втрату котрой она днес гірко оплакує Сирота взял сой ачий до серця тоты слова Він занют ся проятым спазмом шмарил ся на труну притулил своі уста до німого дровна і міцно похлипуючы выхыварил рваны слова Буду Няню чуєте буду маму любил і шанувал Тота несподівана сцена порушыла вшыткых до слез священник не годен был завершыти свою науку обычным чыном і лем поспішаючы докінчыл чын похорону Люде розышли ся пошептуючы молитвы за Покійным Лем вдова зо сином остали іщы призераючы ся в німій болесты як гробар спигат гырчы гылены на труну аж яма не выполнила ся і не вкрыла вшытко што было для них найдорожшым на тым світі Кым был покійник звал ся Панько Солодканич Назвиско тото было чыстом іронійом бо панькова доля з Солодком нияк не была Уж в дітинстві остал без родичів Ґрунт і хыжу присіл з волі дідича бездушний опікун а він Сирота Жыл вдякы милосердю добрых люди Коли му пришло на сем рік взял го священник до гусы З роками авансувал поступенно на пастуха ягнят овец коров а на <unk> році дослужыл ся найвысшой ранґы Остал фурманом на попівстві Під опіком благочестивого священника выріс він гарди тілом добрий душом Товды тіж пробудило ся серце честного шухая до Катерины сироты так як він робітного і честного дівчата Близкы собі серця скоро зрозуміли ся взаімні і жыли з добром надійом на будуче Та одвічна пісня же надія здрадлива і ту не выявила ся інчом Панька покликали до войска радше Неприєднана воля домініі видяча в ним індивідуууум без маєтку і даху над головом выпхала го там Двадцет років двигал він тяжкій ґвер Але не падал духом дванадцет років ждала терпеливі вірна катрена і несне оготила ся Кєд минул ся тот час Они побрали ся хоц старшы роками але серцьом молоды як діти Не мали ниякого маєтку але мали здоровы рукы і надію в бозі Вытуженым трудом за три рокы зашпарували сой натілко же купили туньо помірок в лісным кавальчык пусткы по котрій як земля земльом ниякій плуг не перешол і там поставили сой хыжку Правда же тісну але свою власну Виділи люде панька якы він за дня рубал сягы в лісах жебы заробити грош а при світлі місяця очыщал од корцю і каміня свою пустку жебы мал свій хліб і наслідство для сына ланця котрым го Бог потішыл Дальше чули люде як він хоц трудом орошена было його чело заєдно сой підспівувал як розводил сой нужду сміховинками коли інчы запивали ю палюнком І зачали люде завидувати панькови та завист іх недолго тырвала Єдного горячого дня небо затягло ся чорныма хмарами Катрена понагляла ся жебы окопати перед дощом загін компери і выцілювати як найскорше свого ланця котрого лишыла в хыжы спячым уж ближыла ся по скінченій роботі ґлухыжы коли нараз згырміло і блиснуло перед єй очами Катрена аж присіла зо страху коли отворила очы Боже мій Ци то можливе што ся стало Хыжу іх перун запалил Сама не знала пак розповісти як долетіла до горічой стріхы як впала серед поломіня до середины і вырывала з колыскы дітину Люде што ся злетіли нашли ю пред дверми без памяти окопчену дымом осмалену поломіньом Лем дітина кричала в єй обятях видно од болю материньскы рукы прихонули ю за міцно до своіх груди Сплакал бідний паніко коли го вечер вернул ся домів застал лем недопалены головні по своій хыжці Ба З хыжом схоріла і вшытка одежа І дакус срібных двадцетників котры він одкладал на купівлю коровы вступили ся в огни Сплакал бідний панько та не падал духом Зачнеме зас од початку потішал він жену Хыжы даст Бог здоровля доробиме ся Одежу што ю на собі маме будеме дотля латати докля нас нанову не буде стати а корове кєд ся не договаме та ся обійдеме Дякуйме Богу за вшытко а найбільше за тото же наш ланцьо цілий і здоровий І єден родич наперед другого цілували осмалены кучері хлопчыка Бог дал же панько зас споміг ся на хыжу священник дому корову на одхолок од котрой присадил си пань Котеля На рік пред описуваныма нами подіями крутила ся поперед хыжы Корова з телятом невеличка ростом але веселі ся і молочна жывина Еговарят На што зависник шмарит оком Тото під його пізріньом галіє Ци зато же паньковы люде зас завидували ци така уж воля Божа была Не о бачкы пришла постражня на худобу Взяла панькови корову з телятом Єдной ночы коли панько в лісі де робил ночувал Добрали ся волошскы циґаны до його хыжы повязали катрену і тілько лем же ю при жытю лишыли але взяли вшытку одежу аж і з дітины кошельча здерли выпрятали хыжу до чыста не препустили ани куры насадженой на яйцях та жебы на тым кінчыла ся вшытка біда Дякувала бы Богу Катерина Де там Такой товды коли она на порозі бідкала за втраченым взріла як штырьох хлопів двихат ношы а на тых ношах Серце єй підповіло єй панька Нещестя кумо припадок підтята ялиця заяла єдным конарьом панька і придавила до землі Щестя же не ціле дерево потішали ю простодушны Лемкы Товды бы му дух выдерло і амін А так лем му ребра поламало Може ся вылиже А кєд бы уж інакше Бог рішал та і так не пропадати бы вам за ним Выкумо не такы іщы постарены та ся оддате Як знали так потішали селяне катрену лем забыли же потішанят такым способом більше я три тирану як гоідю Як не ходила Катрена попри хворым мужу як не смарувала го ріжныма мастями як не повивала го і в приріжным зірю купала не помогло Панько лишыл ювдовом Аланця сиротом Змилосердила ся над ньом лем єдна стара тета з другого села Подарувала єй вшытку одежу іщы зо своіх дівочых років інакше не сміла бы Катрена на похороні свого мужа вказати ся медже людми Того самого рока О зереняных роботах одвиджувал отец Декан приналежному парафіі За порядком заздрил він і до Дочерной церкви в Лісным а при тій нагоді і до місцевой школы Кєд так назвати мож низкій тісний і темний будиночок в котрым мешкал Ужак і де при долгым столі містило ся враз з ним кілько родіти Тых пару діти мало ся стати розсадниками просвідчыня медже занедбаным народом Бідне было тото посвідчыня бо і бідны были ґу тому обставины Родиче не посылали товды своіх діти до школы спрагніня за духовом пожывом лем з нужды Были задоволены же діти іх пресідили Божый ден під якым такым надзором коли они чудили ся на своім загонику ци на панщыні Жах не мал одповідніх знань та што знал сам защыплял в душы молодого поколіня з великым посвячыньом з желізном вытырвалистю За свою одданіст нагодил нагороду лем во власным сумліню а нерідко приходило ся му іщы принимати пригваркы і напастливости од дідича котрий твердил же волк хований а хлоп вчений єдном дорогом ходят Оба сут марныма підданыма Вшытка наука в тій імпровізуваній Академіі была поділена на штыри рокы в першым вчено ся аз букы пак з поданя букв силябізуваня в другым чытаня поверхы писаня пареекселенце і на памят катехізму а в часі його вчыня діти або волны скубли або зерно на столі чыстили в третім псалтир і Біблия а в остатнім Апостол і церковный спіл Ад де сумма цінтя вшыткы знаня а вшытко єдно нарід выносил з той школы не нагромаджыня відомости але любов до свойой народности привязаня до обряду тверду руску віру Кєд Днеска Русь гордит ся одданыма патріотами спосеред селян то безперечні <unk> зо стох тых патріотів вышло спід сокыры Жака Жак обтесал сурову колоду а дале самосвіта і охота священників огладили ю зверхы облагородили внутрі і зробили з ней руского чловека Жаль же стары жакы сут на вымертю а новы просвітытелі народа не подали ся на старых і то в найважнійшым пункті свого покликаня то є в богобійности і любови до народу і церкви Отец декан был загальні задоволений з візитациі та особливу увагу звернул на себе єден білявий кучерявий хлопчык з жывыма синіма оченятми одітий чыстійше од своіх товаришів необычний заінтересуванями быстрий намысель Повідж мі деє Богы а дам ти два крайцары зарвал го декан Хлопчына задумувал ся хвильку Кобы мі дехто повіл де Бога неє одповіл пак я бы му дал штыри крайцары лем же іх не мам додал він з жальом Отец декан і місцевий парох засміяли ся голосно але нагородили тоту одповід похвалом хоц місцевий Жак Виділ в ній вельо зуфальства і мал законечне выхварити му она Здібний хлопец спостеріл отец декан шкода його талянту Кє бы хо дахто выслал до шкіл міг бы выйти на люди а ту лем ся змарнує Трудно одповіл парох Він сирота а матір з трудом годна выжывити його і себе Не то жебы на него в школах накладати а жаль хлопця Трудно але іщы не за меджами можливости Спомни брате што мы вандрували до Подольниця лем з малыма тлумачками на плечах што было в них лем бідне найпотрібнійше Зачали сме нашы студиі о холоді і о голоді але при божій помочы побороли сме біду і вшытко єдно покінчыли школы Кє бы пришла ту його мати Не вадило бы побесідувати з ньом Прикликали катрену Адде ґаздыньо звернул ся до ней отец Дикан Шкода бы твого Як йому Ланцьо Шкода бы твого ланця жебы ся змарнувал ту на селі Має талант вартат дачого ліпшого як гусы пасты Ани єдной не мам збихнула Катрена Тым ліпше Кєд обыйдете ся дома без него най іде до шкіл може выйти на люди можеш мати потіху і поміч на стары рокы І я не противна най бы ся там вчыло Знам по своім небіщыку яка для вченого полегота на каждым кроці Та як же я годна выжывити го і приодіти в школах заплакала бідна вдова А ци неє Бога над нами выхварил і декан Ци Бог не старат ся о найменшого гробачка полазючого по земли Ци міг бы при тым забыти о найзнаменитшым своім сотворіню о чловеку А тым паче о чловеку котрий прагне просвітити свій розум жебы ліпше познати і любити його Катрена схылила смиренні голову перед вагом тых слів Она досвідчена вельома нещестями не стратила надіі на Бога Штоправда Не надій ся же Бог выключні для твойой дітины вычынит чудо Але натхне він честных люди што не дадут ся єй запропастити вос примір з нас Кєд мы ішли першый раз до школы Я і твій отец духовний не мали мы на собі вельо веце як твій сын Єднако Бог нас не лишыл і вышли сме на люди Не против ся тому што Бог ланцьови судил Зрештом при Дидомя за три тыжні будеме видіти Отец Декан одвиділ пак іщы вельо парафіі Вєдного священника выпросил стару одежу деякій імосты підлезтил ся жебы одкрыіла пару лікты полотна де інде звізитувал окрем церкви і поды на плебаніі і нашол там дакус старых черевітів підходженых священничыма сынами неганьбливі присватал ся до оного і по трьох тыжнях міг доручыти запрошеній катрені не найкрасшу але порядну одежу для єй сына Ванця Першого дня жолтня о свитаню крачала вдова Катрена паньчыха зо своім сыном Гырбетом Бескіда Долго ішли они несходженыма барз стежками і сонце стояло уж просто над іх головами Коли стримали ся они на дукляньско угорскым тракті што перетинал впілперек Бескіды Ту при ганчывым кінци посідали одпочати Тады Тобі до школы сыну побіла Катрена вказуючы на дорогу ведену на угры В тых часах не было так глусто шкіл ци нормальных ци ґімназияльных як днес Для Лемковины найприступнійшыма были учылища в Ухрах а то нишы францисканьскы школы в Бардийові і высша ґімназия в Пряшові обі на Шаришы Лем сандецкы Лемкы і підхаляне спід Татер ходили до пиярскых шкіл в Сабынові і в Подольници на Спишы Підеш сыну том дорогом она заведе тя до школы доповідала Катрена Звідуй ся за дорогом люди ци далеко до Бардийова Вчый ся ланцю а не забывай о мі правда не будеш ся стидал свойой матери хоц на попа ся вывчыш Мамо не хварте так озвал ся хлопец жалістні гейбы прикро ся му зробило од маминых слів Вірюти Поцілуєм я сердечні так А тепер ід най Тяг провадит а не озерай ся за мном Чом же она заказала сынови озерати ся Не вірила власным силам виділо ся і же не пустила бы го кєд бы раз іщы взріла його лице тот вірний образ покійного панька і вела синонімыма очами преболісна мати Виділа як маліл і малів аж розплынул ся в дырґаючій далекости Товды зазначыла його слід знаменом креста і заплакала Выгнала єм тя Шырокій світ Сыну любий Яка буде доля твоя І Ванцьо втерал слезы жаль за матірю болячо озвал ся в ним Та нова околиця заяла о недолга його мысли І хыжы не такы як в Лісным і церкви Красшы І люде інакшы За каждым кроком нашло ся дашто што стало ся предметом його увагы зацікавліня Аж під вечер зомліли під ним ногы Не виділ перед собом ниякого села серед чыстого поля зробило ся му отупні сіл на купці шутру і плакал На щестя надігали фурмане Лемкы што выбрали ся на вынобраня до глубокых угрів Перший з них паробок пізріл на ланцях холодно і переігал Але другій старший віком стримал коні і звідал Чом же ти плачеш дітино хым я болят не годен єм іти дальше А де єс ся выбрал До шкіл Де до шкіл Не знам де лем мала мі гварили жебы м остал на першым місци де сут школы Іду уж цілый ден і не знам як далеко іщы до Бардийова А До Бардийова іщы далеко Так сідай зо мном Я Тя підвезу до самого Бардийова Ланцьо з оготом вышкорабал ся на віз і сіл при старым А одкале ты хлопче З Лісного знам Лісны і люди А чий панька Солодканича Знам го знам Служыли мы оба два рокы в єдній компаніі лем я перше вышол з войска Добрий чловек сердечний камарат Товды ґди його сын А тото і видно подал єс ся і злиця на няня Но но А здорил твій отец Вмерли Іван ці розповіл недобру пригоду яка была причыном смерти його вітця Жаль хлопа з богом най спочыват вырют Лемко і двигнувшы шырокій капелюх перекстил ся богобійні А не голодний ты звідал фурман по должій хвили задуманя Ланцьо признал ся же провиднило ся му в жолтку Тремай ту лідскій бич коні підут самы А я затля дачого для Тя поглядам І з тыма словами протягнул ся Лемко ґузаду воза і вытягнул зо сіна скоряну торбу з котрой вынял за поряд білый хліб і солонину Были то для хлопця смаковины якых в жытю навиділ В Бардийові станули фурмане під куты коні взнаємого коваля Лемко выпросил в него завезти необізнаного ланця до школы Бог вам заплат нонажку пращал ся хлопец Бывай здорів а вчы ся одповіл сердечні Лемко Кєд бы с хтіл дашто переказати своій матери товды лиш в тій кузни лист О три тыжні будеме вертати товды возму го зо собом і акуратні передам твоій матери Опуст ся нам я Заправды о три тыжні завюз Лемко І потіху Катрені на маленькій карточці были невправленом руком написаны ци радше нарисуваны вельком кірилицьом як забыток лісняньской школы слідуючы слова Мамо не был єм голоден мам де преспати ся а професор погласкал мя по голові бо єм му добрі одповідал В тых трьох фразах высловил Ланьцьо задоволіня зо свого положыня і невельо перебільшыл Спал в школі на твердій лаві маючы під головом пястук в місце заголовка а чыстоту серця в місце окрытя Кормил ся окрайчыками хліба што ся остали по полуденках товаришів сколярів Часом зас дістало ся му дакус теплой стравы од жены шкільного осторожа котрому поміг позамітати комнаты нанести воды постарати порохы Але при тым вчыл ся нашланцьо вчыл ся хоц тремтіл од студены хоц Провидняло ся му в жолтку хоц пухли му рукы од зымна коли треба было на морозі жмыкати своі лажкы в провубы даремным было бы слідити каждый крок школярского жытя нашого ланця Заєдно тоты самы противности стояли му на заваді а побороти іх не было легко Кєд він подібні як його прототипы не одговарил і найнизшой послугы жебы лем обстати ся в школах кєд пуцувал інчым черевікы а в нужді і жыдівску дітвору на раменах до бельфра носил Не погорджуйме такыма дітьме нашого народа Противні Майме для них пошану гордме ся нима бо в тых малых тілах вміщают ся великы геройскы душы достойны выписаня на даякій пропамятній таблици Не видит ся вам мій погляд Смієте ся з него Ано Порівнайме тых выпещеных панничів за котрыма локай вофраку в білых рукавичках носит до школы книжку з тыма піднятами котры при скупым світлі войовой шабастівкы латают єдным оком діралу одежу а другым черплют про свідчыня з отвореной книгы Першы Мимовільні непостережено осіхают знаня Здают еґзамін гейбы в танци на гладкым паркєті і не потрібуют жытю ничого веце лем надставити свій парижскій капелюх жебы богыня щестя наполнила го квітьом Другы же примушены кажду мірочку просвідчыня одплачати лишыньом не лем всякых выхід але і необхідных середків до жытя в безпрестанным труді серед неспаных ночы Та в соспільным жытю яка жеражуча ріжниця Першы стают ся бездушныма автоматами без власной воли без незалежности без свідомости свойой чести натура іх мягка гейбы віск з котрого мож вылі пити так ангела як і чорта залежні од того до якых трафлят рук Другы Противні Наберают віры во власны силы смілости в предприятях завзятости в труді незмінности в переконанях Як горяче желізо наберат твердости в студеній воді так іх дух в борбі з неприхыльном дольом набиват твердости характеру Кєд над видно круг жытя надтягне буря то першы подібны терстині хылят ся в сторону де вітер дує кладут ся покірні по земли другы зас протиставляют і сміло чело як тот дуб і кєд побідженых падут тох падут з тріском достойні Хто заслугує в нашых очах на векше спілчутя медведиця котра нашла смерт в обороні свого легова ци заяц котрий в небезпеці лишат своє гніздо і заячата на ласку долі а сам ратує ся втікаючы розсудне Я предкладам мертвого героя наджывого боязливця чытала Моніка Тылявска