Archiwum
łemkowskiego radia

Бібліотека лемківской клясикы Петро Поляньскій Карпатскы Новелі Част друга Непокорений Част четверта Долго єм вертал до нашого двору пішол єм над Черемош Ту плутаре кєрмачыны сплавляли дровно пак сіл єм до єдного з човен і поплынул горі черемошом Не жалувал єм сил сонце міцно уж припікало а я не пущал весла Был єм добрым кєрманичом і пред гуцулом не постидал бы м ся Мыняли мы лугы і скалы А я заєдно підберал ся горі на остаток дізрил єм над берегом дым і здогадувал єм ся же то пастуша ватра Та до югасів было ачий далеко то лем косяры розложыли оген При огни сідил мужчына о сивым кучерявым волосю плеча той поставы в котрым познал єм молдавского вакаря вітця Етелькы запікал при углях люльку был при ним осморічний хлопец Добрі кєрманите зачал старий в мою страну Хоц рукы білы не барз до весла тиш мі чолно мудрувал хлопец До такого чол нас ты сідати за правды гейбы лем корыто Старий ся розосміял За видняк буде знехо не бодай якій говарит Збытник страшенний хтіл єм го дати до Молдавіі на плячынтаря жебы ся гын привчыл Дайо му не до плячынт Не загодити ся му поприпецу при кочерзі Чолно поведе хоц бы якє великє Такій уж Звідал єм іх о польову роботу Сінокозы як дунай трава уж лігат жде мал лем іщы на етельку Запропастила ся гнеска деси не приходит ано блаз не поскоч попозерай ци не іде Гей там єй кыптар скричал онедолга хлопец вказуючы на гору І заправды етелька то была Виділа ся заламана на духу Не тота то уж давна горда етелька радше віпріючий квіток татіл коту доброты Виділ єм в ній ону жіночу безсильніст жіноче веґетуюче почутя а відомо безсильніст жінкы міцнійша од єй гордости Не смотрила на мя не виділа мя і не чудуй ся же здавала ся мі тераз іщы красшом Я барже спокійні як передше позерал на ню якоси мі легшало на душы Вели мы вшыткы долгу бесіду І она бесідувала спокійні тихо лем очы не підносила Зачал єм ю тераз кохати за єй приметы любити тихым розкоханьом Латсманин Артемон Артемон почул єм нараз голос з противного берега Пізрил єм на горбку стоял нашлалтар Ганімет і прикликувал до себе руком в другій руці тримал кіж Уж єм знал што то за кіж тот кіш не раз мами укірила на найвысшы верхы В ним спочывала ненаганна пантарка і присмачний полониньскій бунт присмак якого я потім не находил і на Альпійскых Альмах Переплынул єм ріку і вдрапал ся на противний берег зароснений лісовом гущавином Наш долгоногій кірил з нескрываном розкошом лежал під деревом і лия приспособлял ватру Кади ся товчеш чловече божый сварил ся Ілия скыташ ся аж так же в лабіринті днешніх твоіх серпентин ледво нам пултаре вказали до Тя дорогу Будеме мати малий бивак Одкрыл єм же окрем пантаркы был іщы в кошы надіваний заяц і фашыруваний пуляш До іх товариства приданы были смажены карпы Засіли сме до того скромного підкріпліня жебы уж як так мож было чловекови веґетувати Молчаньом збыли мы уж тото же нашы запасы были ефірны як піна і кєд бы не здорове карпатскє повітря чловек не мал бы засобів для ожывліня квырвы Уж для гуманітарных ціли не могли мы бодай бы лем єдным ґылтніньом попрібувати ци добре вино маршатскє і ци надає ся оно до лічничых ціли Пак десятку такых порожніх фляшок шмарили мелі черемошу для рахманів узнавшы маршацкє за такє вино котрого смаку не допєш ся і за десятым ґултніньом І поплынули фляшкы до рахманів так плыне і доля народу Нарід не даром высылат шкарубкы з батканок до рахманьского світа Так Як тоты шкарубкы не дійдут до рахманьского світа так доли народа не дійти до ціли Коли сме виділи же наш кіш наперсток был уж порожній выправили ме ся горі селом Ілия взял мя під рамя Артемон зачал він быю ся з мыслями а предше не звык єм до чогоси подібного Обавлям ся ци не єм під вражыньом дамы Очывидні зауважыл Кірил розкладаючы долоны Ольга в собі ничого дама Яка Ольга звідувал Ілия нияк не думам жебы Фавстына Не думаш чом бы с не мал думати Ай за правды Што ту дивне Подля твоіх слів я ся не сповідал Подля подля моіх одрікал ся Ілия Подля якых моіх Першого рана ты рішаючо повіл же Валстина ся ти не подабат Ячий того єм не повіл гей Ту кіру сплеснул руками як когут крылами і розосміял ся на шырину уст з і полныма грудми Признати был при своім Ілия мене Фаустина поневолила Якым способом тота холодна мармурова подумати жена безжытя є подля Тебе над природным явліньом Хто хтіл бы такє переконаня голосити то был бы уж не меньше як парадокс Ольга быти може і добра жена та она не представлят собом перспектыв Познал ємю в парох першых хвилях і по парох словах і тым ся скінчыло захопліня Она як тот пейзаж на котрым представленый є в цілости єден предмет котрый познаєме єдным пізріньом І з познаньом того предмету кінчыт ся і цікавіст пейзажу і в ним захоплюючой перспектывы Противні Фаустина признаю не надіял єм ся жебы дама того роду споневолила мя даколи Любил єм дамы шалены веселы жывы Значыт не любил іх любовю лем з приємністю єм з нима сідал до бесіды єднако без закраскы даякого почутя Враз з розстаньом забывал єм о них Паустина Перша выкликала во мі розмысляня є она красом таємничом красом в котрій штохвиля одкрываме нову мысель при котрій змушены затримати ся і думати о ній Павстина є дамом котрой зрозуміти не можу і зас ношу ся з мыслю жебы выявити вам тераз мій замір котрий єм по пілночы одкликал Ци не стал єс ся припадком здрадником швалієрской свободы звідал Кирил взявшы ся під бокы і заступившы ілиі дорогу Стати іщы єм ся не стал продолжал тот Але обавлям ся же тото годно наступити а на остаток і прагнул бы м того Лем в піл перечливости Артемона лежыт вина же я іщы гнеска волочу ся по дебрях Чорногоры Кєд бы він не одмагал ся выслухати мойой пропозициі товды я а може і мы были бы уж далеко за горами даґде в дальшій дорозі а вшыткому ключка палстына Не повіл єм вам іщы як єм ся познал з ньом Памятате Першого рана коли мы ночували в парога вышол єм чым свит на горы Вертаючы з хыжы Данька Крицуля вышол єм на пут а іщы пред тым на єдній поляні урвал єм незвычайной величыны квіт бодака того карпатского яктуса На пути почул єм тыркотаня воза на остаток і сам віз То была родинна брычка достаточні шырока жебы помістити гіперболічны крыноліны Сідили в ній три дамы і мост і дівка єй Фавстина а напротив них Ольга Вшыткы дримали Враз спостеріл єм же велика пака причыплена ззаду брычкы одорывала ся іх пала на дорогу Гей ты Як ты там джокею Кличу Стримай коні пізрий што си єс стратил з бричкы Фурман стримал коні подал ся за злубом Імост спохватившы в чым справа не годна была найти слів подякы Ах мій добродію говарила не малу річ сте спасли Три крыноліны там спакуваны Фетюшкы нешкы і жаботкы Як такій добродій змушений єм был сісти ся з нима до обричкы тым більше коли ся вказало хто мы і же мы з клебанійом і медом уж ознаємлены Сіл єм при Олигіі напротив Фаустыне Тота поледиця іщы ся не пробудила дримала по цілонічных танцях Сон дами по бальовій ночы є голубином німых а прото выразных ознак На Сплячым Лици видно цілий хаос вальцьовых кадрыльовых коломийковых мотивів і споминів одзначена ціла мешанина лестливых слів отриманых од обожувателів А мриі николи так буйно не літают як по фалях споминів з минувшой ночы Треба признати єй масочка не інакше назву єй прекрасне личко як масочка заяла мя од першой хвилі Она недбачо спочывала на тапетах бричкы Недбачіст все лишат правдивий природний неприбраний образ Зато Товды не было на єй лици той гордой примішкы котра попри тым омамлюючо так іх радвій бытю Єй усточка были напіл отворены тейнт лиця блідо прозрачний рісниці тонули в мягкій коронковій крызі окружаючій шыю Од дзеленкливого голосу Ольгы она ся конец кінцьом пробудила Аже сідила напротив мене та пізріня сіло очывидні на моій особі Такого теть а теть она ся не сподівала і не годна была ся найти Отвореном страном долони протирала очы а помір розливал ся бальсам а при тым і дакус смішні мі было на видок єй розглубліня Але тото не тырвало долго Ольга дораз єй розповіла што ся придарило і што я за птиця Та Фаустина все смотрила з хмарком на челі жебы тото дітинча очутити піднюс є ім в дарі мій букєт якым был спомнений бодак Хватила го з дітинячым гнівом і шпурнула ним гет На єй пальчыку достеріг єм капелку кырвы Єй пізріня было товды перуном стрілом але для мене мягком солодком Так вюл єм уж бесіду лем з Ольгом не скінчелю бо в бесіді з ньом не дійдеш кінце мене єднако притігало штоси ґуфалстині Коли были мы уж в Клебаніі на Загороді вырекла до мя пару примыльных слів та они долга зас стала ся холодном неприступном Ех што за дама Хвильом така о хвилю інча а пак барже іщы не поята З часом штораз новы приметы єм в ній одкрывал Єй заінтересуваня мном ся вагало то вынуряло ся то зникало Та уж в ден кєрмешу была она незмірні холодна тюлко же лем одрекла слово а о пізріню в очы і не думай Тото мя іритувало і товды зродила ся во мій мысль выізду Не знам чом але виділо ся мі же не ослебоджу ся інакше лем выіздом Постановил єм лишыти вшытко піти гет і тот замір выповіл єм і Фаустині Значыло выігаме очывидні за сходом моіх товаришів Зачала ся Кєремешова ніч а Фаустина дале така неприступна Од заміру пришол єм ґу по становліню І товды явил єм ся в другій ізбі там де были вы жебы Вас переконати до выізду Та вы не мали дякы слухати ниякых пропозиций На диво я не познавал Тарас Фавстины щез єй холод Стала ся аж на выріст примыльном Не сподівал єм ся в ней такого талянту кокєтливости Тераз циркотала веце як я Стала ся теплом близком моім мыслям При такій зміні одышол єм од свого постановліня та што над раном она зас тота колишня холодна задумана а кєд уж не молчыт в словах часом і саркастична Єдным словом Не стямлю о што іде Приятель Ілия скінчыл Преданя гварит же до Любовы ведут перовы мосты Кєд ходит о Ілию тоты мосты уж нияк не были перловы радше з палучыной сіти Його душа переткана была таком паучынком погынала ся під вплывом каждых новых обставин маленька жменька даякого щестя была уж для него райом зато іх марочка на челі милой ставала ся для него забываючом Терпіня ачий кісно получена з деликатністю почуть та оно в мягкым серци і самомякне є як она пучына Кєд сме приходили попри габзиновій гущавині дал ся чути плачливий голос Астрия Бакані Не ойчала быс забесідувал крачаючий за нами лавтар Кропченко Зу годину сме ту вступили жебы на таку птицю трафити Недобрі Выскатканя в бракленовых корчах смерт комуси очы запре Не ойчала быс Вечер на Чорногорі Чудний вечер в Карпатах повонніст спаленого на ухлях высушеного зіля розмарину чорнокленка розхідника чомбру і жасмину стелит ся з димом над курныма хыжами села Тишына Лем з ліса долітуют од голосы сокыр Хвилями залітує з ґорґанів бреханя овчарскых псів або тремтячий голос трембіты Сідил єм в нашій загороді цілий затоплений в звуках то звукы гобоі дикістю наполненой і солоджавом закрашены То голос етелькы з чардашовом мельодийом Чым же є пісня кєд не од душы плыне Подля канонів зложена ария є зопрілым твором непросякаючым до жытя Але пісня котра як вязнений невільник вырыват ся з кайданів і в полноті своій плыне з душы Така пісня то правдива перла возлюблена дітина природы Каждого вечера слухал єм той пісні Зышло уж пару дни Етелька доцна ся змінила стала ся барже іщы неприступна скрыта Рідко стрічал єм єй очы а штораз барже чул єм же глупше і глупше втіхат мя любов Горіл єм непевністю а непевніст все найбарже мучыт Але того памятного вечера трафило ся штоси што легло на ціле моє жытя Мельодия чардаша втихала Виділ єм як етелька ішла горі царином Примі під деревом сідил лавтар Кропченко Опершы ся єдным раменом в другій руці обертал свій поблискуючий топір На лици його сновиґал ся жаль і смуток Ей топоре топоре бесідувал любуючы ся блеском арджавіти зачынаш марні арджавієш давно ся ти не приходило підтримати гуцульску славу час быти цюпнути гел і гын розвеселити гуцульску душу Зашугайскым жытьом жаль звідую Жаль прежаль іщы кєдна черемошу гын тихне туга А зачнеш ся скытати товды бануєш і бануєш без кінця Час бы гваріл Поставити хыжу зо загородом Хыжу Што за хыжу Посідил бы м в ній даку за пак лишыл і махнувшы руком стал поплянтал ся до села Мило крачати чаруючого вечера по горах і я пустил ся в сторону де пішла Етелька Прешол єм горы і вступлял в габзинову гущавину Іщы кєд зачал єм продерати през ню мыґнул червений кыптар Етелька ішла в мою страну Але таком іщы ю не виділ Тремтіла очы мала блудны гейбы встрашены Етелька гварил Што з тобом Втулила ся в моі рамена і озерала ся в сторону гущавины То він Єднако він Хто він Нич нич Привиділо ся мі Та ніт Тот сам заєдном я переслідує тот котрого когаш Ні не кохала єм Не міг єм не зложыти на єй личку поцілунку чом тоты личка так страдают Оддала ся безсильні а єй поцілунок был заправды любовний хоц спокійний Тот поломіл што палал од ней перше десизас Недолго впивал єм ся красом єй лиця Етелька зас затремтіла Візрил єм ся Пред нами стоял мужчына рослий поставний в котрым гуцульска гордіст сходила ся з молодом мужньом свіжостю з силом і красом Чорна борода падала на шырокы груди за чересом поблискувало оружя На плечо мал зашмарену долгу румуньску бурку Ани на хвилю єм ся не сумнівал Такым на Чорногорі лем Данько крецуль міг быти Етелько промовил він молячым голосом Очы мал замрачены і Етелька смотрила до тых оч гейбы не могла ся од них освободити Не виділ єм іщы жебы жена была так овладена обчом силом Єднако тота єй сполегливіст не родила ся з даякой свідомости не выплывала з любовного почутя а з якысого без застереженого підданьства Гварят злоба і завист обявляют ся лем гіркым усміхом І такій усміх виділ єм на лици Крицуля Він раз іщы пізрившы на етельку одвернул ся і одышол Етелька цілком безсильні спочывала на моіх руках гейбы в Горячці поплітала радила незрозумілы слова Вечер уж пізний был На Чорну Гору сіла потемря Знал єм же інакше не дістану ся з етельком до села як лем черемошом Так мы зышли зверха над його беріг і они долга мы нагодили ся в єдным з човен Етелька попала в нервове жуграня виділ єм же єй горячка ся посилює Чолно наше плынуло долов черемошом Были сме уж близко села коли почул єм на березі людскій гурк В темряві познавал єм гур муцулів подаєдны голосы доходили ґу нам Од просмыкуючого пісячного світла блискали медже нима гладкы топірці На переді гурмы мож ся было здогадати крыцуля Ґу берегови прибивай така наша парібоцка воля а ніт та топірцями косу дівочу одобєме Так покрикувал голос з берега тот голос змізнаний шепітливий Не знал єм што робити прибыти до берега і оддати ся гурмі в рукы ци плынути дальше Рішыл єм ся на тото другє Не прибываш повтарял кричал голос молчал єм нараз пустил єм весло топір шмарений з берега дістал мя заляла мя кров впал єм на дно чолна гуцула топір ниґда не заведе все дістане ціли Чул єм як лишают мя силы Кров цюркала з мене а предомном сновиґали ся тіны На остаток очы моі вкрыл змеркли Кєд і гнеск спомну о Чорногорі виджу не так і саму як ону гурму мужчын Тот образ впил ся в мою памят в очах такус гмулаво стоят по статі жолты лиця з голеныма міцныма пащыками в одымленых бурых одежах То чобаны пак высокы войовничы статі в обшырных шараварах в темно кармазиновых лайбыках то легідні дале сивы пригорблены з брунатныма тварями пройдены дехтьом то плутаре при вшыткых недоступны топірці Коли єм ся з мого долгого сну пробудил почул єм близко себе легку повольніст резеты Пізріл єм попри собі был єм в нашій ізбі коло мойой постелі сідил Ілия і парох з Ольгом Надармо глядал єм образу етелькы червеного кыптаря чорной косы При дверях сідил потупившы голову Лавтар Кропченко Артемон одозвал ся домя Ілия То ты Ілия Про Бога повідж уж жыло ты дакус в болести Ліпше уж Видит ся міже гей Такого приятеля як Ілия Не мал єм в жытю то была душа І парох переконувал же моя боліст присилила ся уж же вшытко іде ґу ліпшому Пак вышли і парох з Ольгом і Ілия Дигало ся мі заправды свобіднійше зачал єм припоминати сой што ся зо мном стало Кєд єм так розмышлял Кропченко котрий дотепер сідил без слова при дверях погынаючым ся кроком приступил ґлупостели і впал на коліна Паночку прогварил зо сльозами Нияк мі жыти нияк Казал єм му двигнути ся А што такє звідую То мій топір был паночку я ним шмарил коли выплы чолном До мого паночка то пором шпурнул та хто знал же то вы в човні Каня надаремно в хабзинах єйчала Бодай вы бачте чловекови а то і жыды уж нияк Вспокоіл єм го і довідал ся о вшыткым Памятного дня явил ся серед шугалів Крецуль значыло явил ся непокорений взывал непостидати ся гуцульского шухайства і одбывати дівочу косу а іщы косу яком жадна гуцулька ся не возвелечыт То для шугаів вода на млин пустили ся на черемож з нима і Кропченко Тягнуло го до того адже топірец його дармо арджавіл І тот сам Кропченко котрий пред роками од Крецуля отримал шраму на леци гнескы стал разом з ним Та нихто окрем Данька не знал хто плынул човном Я зато познавал кропченків голос з берега Кєд виділ вийн же чолно плыне дале не прибыват до берега за гуцульскым звыком шмарил топірцьом Обезоружыло мя його покаяня Жаль мі ся го зробило бо виділ єм в його поведіню щыріст Схылил голову Смуток котрий і так нераз нагодил на него был тепер без края І якій же мыслю його быт За ціле жытя долі щестя не зазнал Жыє без теблого кута і хоц ничого не прагне єдного бідна то душа Вывідувал єм ся о етельку Повіджено мі же впала в полну горячкову неміч же залянковарена штораз барже і вшыткы боят ся о єй жытя Од утраты кырви долго не міг єм стати з постелі Мыняли ся дни понуры темны Над горами носили ся гмулы Сонце не выселило гір Буря гласкат але мрака оловяных хмары незміречні давят Лем моі товарише підтримували іщы зломленого духа Од ілиі довідал єм ся же в пароха особливі Ольга зо старунком ввідуют ся о моє здоровя За ничым Оне было при тым же о етельті штораз гіршы вісти приходят вшыткы тратили надію на єй жытя Маячыла во сні бесідувала без звязку Єдного дня піднюс єм ся уж і міг присісти ку вікну Смутныма явили ся мі горы безбарвным світ нич не плінило мого ока нич не веселило душы вшытко зопріло для мя З церковного горбка долетіл голос дзвона Чом такій прошыбаючий То ачий гробовий дзвін Не омилил єм ся Заправды дзвін тот вістил смерт смерт цілого мого щестя моіх надій то гробова нута над душом Етелькы і прикований немічю примушеный єм был остати дома Не міг єм найти полеготы бодай в шаленій волоцанзі мусіл єм мучыти ся безборонний Другого дня зобрал єм ся пред хыжом Вакаря похороный повіт Аж ніт як споминати Подумай лем през вікно виджу тот сам же брачий хлопец несе похоронний крест за ним люде а там хробар веде волы гын Етелька Романичелька Моя чыста любов а за ньом плачкы тот же чудний хробовий напіл Остал єм сам без надіі на дорозі без ціли Сам серед зимного світа Не прагнул єм уж ничого Тілько лем жебы прийти до сил лишыти тото місце і подати ся до світа притлумити біль чытала Моніка Тилявска