The archive of
Lemko radio

Добрий вечер Витам баз барз сердечні В пятницю на слуговиску а внескам части Гіст Нашых Слуговиск Тадор Кузяк З циклю давно то были часы послухайме Гробар Кузьма Памятам з меджевоєнных часів єдного з мешканців нашого села Бортне называл ся Кузьма Панцак Не знам чы панцак было його правдиве назвиско але так го вшыткы называли Был то старший уж чловек самітний і бідний Як ся го дахто звітувал Гей Кузьма Дуже маш років то підсміхувал ся і одповідал є всякійст та буде уж пілторы копы Здає ся мі же він што найменше пілкопы собі додавал Кузьма был бідний бо не мал ани свого загона поля ани хыжы Жыл на нижнім кінци села де єден з заможнійшых ґаздів дал му як бы на дожывотне ужыткуваня стару маленьку гышку де кузьма мешкал сам Само был не мал пса ани кота Хыбаль же мышы котры обгризли му хліб і бандуркы І хоц з кузьма был бідаком але його особа в селі была потрібна і бортня не мусіли ся з ним рахувати чы хто хтіл чы ні Бо він был сільскым гробарьом Хоц на такым славным гробар з шекспірівского гамлета але то был лемківскій гробар І своє ремесло знал може ліпше як тамтот Кусма был кус упосліджаний на мові заміст сы выговарял гы заміст з гы В додатку выражал ся в множыні і выходило заміст слина Хлины заміст заяц гаяци Але дурний не был знал добрі своі обовязкы і управліня Як хтоси в селі вымер то Церковний дзвін всіх о тім повідомлял Товды Кузьма звідувал ся хто хто вмер і без прошыня ішол до хыжы де лежал небіжчык Найперше приклякнул змовил молитву за душу помершого потім встал три разы го праксил іщы рок Вмерли Шкода ай Боже Бож Потім змірял небіжыка жывы часом за великій гріб надаремну не копати і ішол домів Взял лопату і чекан заходил на цмінтар і неспішачы брал ся до копаня Гороба Мешканці Бортного были поділены на православных і уніятів грекокатоликів і хоц кузьба был православний але мнадже небіщыками ріжницін не робил Закопувал в каменисту земличку вшыткых єднаково і справедливо Ходил під час похороніл до єдной і до другой церкви На клебаній тіж більо заходил бо праці зо священниками належал до єдного ресорту Крім копаня гробів занимал ся Кузьма і інчом роботом З того єдного ремесла бы не выжыл бо нераз минул ріка нихто в селі не гмал Так ґузьма помагал людям переважні сусідом в ріжных роботах пас худобу помагал при жнивах при сіні чы при рыхтуваню дровны зим Часом ґузьма нарыхтувал собі смільных трісох смолів Повязал вмалы вязанкы наклал іх на маленькій івозык сам ся до нього запрягал і тягнул тото двацет кілометрів до Ґорлиц де продавал міщанам по пару грошы за вязанку Як Попродавал то купувал собі дашто до хыжы сіль камфіну і інше А же любіл собі выпыти то побувал тіж як сам говарил хыні піритухы Синій спіриту <unk> денатурат Піл літры денатурату коштувало товды <unk> грошы за піл літры чыстого спиритусу <unk> і піл злотого Так бусме собі абрахувал же заміст єдной фляшкы чыстого спритусу буде мал вісем фляшок синього процент праві єднаковий а же тот забарвлений і смердит то кузьмови уж не перешкаджало Важне было же был спиритус На похоронах ци весілях де кузьма все любил быти пил вшытко што давали На весілью як сой під пил а гудакы грали брал ся під бокы і танцювал Штоси в роді чары даша але сам Ходилкує малобронний по лемківскы носил холошы або леняныгавкы пєрп цілі чорный угерскій капелюх Його николи не виділ жебы был занедбаний або брудний чы обдертий Його одежа хоц полатана была все чыста Кузьма мала іщы єдну добру прикмету был учынний і любил порядок Іде собі наприклад в горі селом і видит же на дорозі яма назберат каміня замече єй і насварит на дорожника Бо то його обовязок дбати о дорогу Але як стрітил на дорозі другу і третю яму то тіж іх вырівнал Для гробаря істнувало в селі неписане право а може інакше мал він привілеі з котрых корыстал Прикладово полотно котрым накрывали небіщыка належало гробарьови а перед великодньом Кузьма брал кошыкы і ішол по селі назберати собі на свята Давали му яйця масло сыр Як обышол ціле село то назберал того достуже Яйця продавал в склепі а масло перетопил добрі посолил позливал до глиняного горця і мал на долгій часомасту Сыр солил до діжкы Памятам як раз в велику середу кусьма зберал свою належніст А же выпил собі деси порядні то спереверетал ся і потрепал цілый кошык яєк барз ся потім хаял і встидал тым Повідал же бог карал гато же в Похті пил Наріздво был в нас звычай же по хыжах ся не ходило в перший ден свят лем кулузма мал право ходити за полазниками Полазником в тым припадку называли малый хлібец переважно пшеничний або змішаного зелены котрий ґаздыня пекла специяльно для кузмів Разом з полазником давали кузмі по вісмо лену Мы діти чекали сме нетерплячу на кузму бо был барз потішний входил до хыжы сміхом на плечах і од прога кричал Хрих то храждає х ся і дрібным крочком ішол през хыжу зо словами по Найбіг на кехця на дороля Клал міг з хлібом а сам підскакувал высоко і зараз з смахом сідал на выстелену сурону лавку аж задудніло Жебы як говарил куры гя добрі не хли Потім хлібец І лен клал до Міха ішол дале На збераний хліб сушыл і мал долшый час што істи так наріздво Кузьма зберал хліба перед великодньом до хліба і якоси пхал біду На выпытя тіж од часу од часу заробил бо загробил му платины Кузьма знал докладні де хто на цментери похований хоц на гробах не было ани крестів ани написів лем кіпчыкы земли В нашым селі і взагалі на Лемківщыні люде не барз дбали о своі цментері Лем раз в році перед великодньом порядкували гробы бо в Третій ден великодных свят одправляло ся богослужыня завмерлых Потім уж през цілый рік нихто не перешкоджал небіщыкам в іх вічнім спочынку Коли пришла німецка окупация то в склепах не можна было купити кузьмового хынього спіритухы Зас самогону не знали Лемкы іщу та утыварити на єй кузьма не маюш ся чым похмелити Незадолго хтоси принюс од Німців і дал кузьмови якысого одденатурату котрий не был барвлений і выглядал як чыстий был то правдоподібну метиль Кузьма того спіритусу ґолтнул і ся лем затру А же в хыжы был сам то нихто не міг одратувати Так не борак гемере Од того часу гробаря в Бортнім неє Як дахто вмора то люде самы мусят копати горобы Кузьма як єм уж споминал докладні знал кажду могылку І потрапил показати декого закопал Агнас І нихто з селян не зна де він сам похований і нихто не змовит за його душу одча хоц він за так дуже люди ся молил А тепер запрашам на коротку перерву а пак вернеме до іщы єдного оповіданя Теодора Кузяка ей куме кума дай даве <unk>m козаде як Війтовий суд Было то барз давно тому же лядво і я старий памятам як то два кумовыі сусіды Пецьо і Софрон вертали перед вечером з поляны де оба косилы Ідут они собі бесідуючы дорогом што провадила з ліса в село або як кто хоче з села до ліса смотрят а ту на дорозі лежыт сокыра Хтоси єй стратил Певно выпала комуси з воз як вертал з ліса або як втонолит іх до ліса О сокыра Говарит софом Є Та сокыра повіл Уфецьо і схопил єй в рукы Предаст ся при хыжы Ей куме Так не буде Сокыра мі ся належыт Бо я єй перше дізріл як лежала на пути Але я єй двигнул перший і сокыра моя Одрюб тверду фецьо і так зачали ся сперечати стары кумове і добры сусіды Софрон хотіл выдерти свецьовых ґруп сокыру але фецю не дал Но то як сте такы кричыт Софрон то подте до війта Бо я так легко не подарую мойой кривды з такым кумом як вы не іде ся то бесідувати бо сте несправедливий за хланы Хто Я несправедливий верещыт Фецьок Я жебы лем вы были такы як я Находме до війта то мудрий чловек він повіст чыя правда Дорога до вітовой хыжы Здавала ся кумам коротка бы Сварили ся завзято В хыжыві та Осифа каждий з кумів зачал по свойому выясняти як то было з том сокыром при чім єден другого перекрикувал і зробил ся такій гарлідер же війт нич з того не міг зрозуміти тиго будте скричал війт бани чорт Вас не зрозуміє як оба нараз будете верещати Ту війт Осип вдарил пястьом по столі і кумове втихли покіры Но бесідуй найперше ты цо Францю як то было Софрон оповіл як то він перший зауважыл лежачу на пути сокыру але фецю єй двигнул і не хочу оддати Потім війт выслухал кумапетя котрый тлумачыл як то він перший двиґнул сокыру але кум софрон ся причыпил хоц то не його правда Війт Осиф терпеливо выслухал обов покривдженых потім наполнил дугану хлиняну файку закурил Ірюк А тепер будте тихы Най спокійно подумам над том справом Війт Осип был хлопомудрий В громаді го жонували і слухали зато же был справедливий Інакше війтом бы голов не выбрали Оси думал Думал Опер головно долоньо і пикал сой з файкы По якійсым часі встал взял в рукы спірну сокыру підышол з ньом до кыта де стояла кобыця достал з залавы свій топірчык при помочы котрого збыл сокыру з топориска знял з клинця пилку притиснул коліном топориско до стільци і перерізал го напіл А тепер гварит війт Мате ту оба пополовині топориска і не сварте ся більше бо то гріх працісте кумовей сусіда А сокыра остане в мене на памятку же єм вас так справедливо розсудил а Вам на ганьбу же сте о такє глупство ся сварили Ідте з Богом домів Фецьо і софрон взяли по кавальци топориска і вышли з хыжы як бы іх змело На дворі шмарили розрізане топориско на війтове подвіря і пішли домів Ішли якысий час молчку потім софрон одозвал ся перший Знате што куме фецьо Я Вам повім же тот наш війт то барз мудрий чловек святу правду хварите куме софроны Наш війт Осиф барз мудрий чловек Дай му Боже за то здоровя Но нам обом глупоты не бракує Йолі Не бракує признал Софрон Нагнаска то уж вшытко Дякую Вам сердечні за увагу Моніка Тылявска