Archiwum
łemkowskiego radia

Семан Мадзелян дідова студня Моі баба Марина не раз споминали діда же был то барз добрий чловек побожний робітний і же все повідал же мусит для своіх діти залишыти даяку добру памятку Так і лишыл красмурувану студню Свого діда Тевдозия нияк не памятам бо вмерли дост молодо як я был іщы маціцькій За бабыным календарьом вродил єм ся в суботу рано два тыжні перед пущаньом в велику морозову зиму А уж за тыжден в неділю были моікстыны на котрых барз красні грали устяньскы циґаны а дідо гулял співал і носил ня на руках колышучы А потім довідал єм ся же моім родичам принюс ня Водник і казал дати імено такє якє в тот дан было в церковным календари В моій парафіяльній метриці стоіт чорне на білым же я Симеон Малого ня звали семцьом потім Семан а часом семаниско в школі семен в войску сємо на выгнаню Шымом А ту в Багамериці просто се Ниякы ж не знам під котрым з тых імен ня похывают Але вертам до дідовой студні Наша хыжа як і вшыткы інчы в селі стояла в безпечным оддаліню од річкы котра в звыча час была лем тигомолоту Але як пришла од зеляркы Карпатска золива то за отчы наш потрапила замінити ся в таку шавлену бестию для котрой деревяна хыжа была лем дитячом забавком Прото было далеко до ній поводу носил дідоводу на коромыслі В двох тяжкых коновках піде гірку за три беріжкы Носил єй чысту сколомуче теплу і земну як хылет Найгірже было зимом коли впал сніг по чепары а морозовий вітер назадувал великых заметы Товды Дідо ставал багарз рано брал деревяну лопату і промітувал круту стежку аж до річкы де сокыром прирубал грубий лед Жебы черпнути воды котрой потримувало господарство барз дуже боховал дідо всяку скотину о солі до воду як зима як літо і думал Дає інчой рады лем треба копати студню Але да ци трафну нажыл Акурат в тым часі талияне Закінчыли будувати великій колейовый місты в Ґрибові і декотры з них не вернули до свойой Італиі лем залишыли ся в нашых горах і мурували з каменя придорожны капличкы Склепены пилниці но і студні Дідо Полетів до Ґрибова і през верх припровадил такых двох на свій подворец Єден з них взял варебовий прутик зогнул го на вилкы і по мальціцькы годил з тым по обистю тримал ся під молодом яблінком Тото шмарил далеко од себе а на мыґы дал знати дідови же під яблинком єст вода Дідовишко набыло молодого строма але Талиян не поступил ся ани на крок Баба як виділи тоты калияньскы чары то ся препустили три раз і казали дідови Выгнате босорників з Подвірця за Самло Але дідо іначе думал його нічно обходило З чым Талея не мают до чыніня лем бодай мало близко до воды Зас намеґы згодили ся же выкопат ту студню вода напевно буда але мусит ім дати найкрасшу корову зо стаі Денно єден хлібчок миску кровели і дві літры молока а уж варити будут собі за темной ночы копали тверду землю а дідо боками возили з річкы каміня Італияне ставали чым свит і найперше летіли на полюваня імали ракы жабы зберали слимакы будякы губы аж і тоты што роснут на зыгыных березах До вшыткого того додавали як і су трафиско і жерли Тоту бырыду лем ся олизували І ничым Фрасам не было Раніцко зас глетіли на полюваня Баба Уж перший ден якы виділи яку паску думечут до горця то ся ім барз недобрі на сумліню зробило Зімали дорукы погрібач і выгынали Італиянців з іх желізняком гет од свого пецо Тоты фрасы пильно вымурували пецок в саді і уж до кінця там готовили своі присмакы лем ся реготали як часом пришла ім на мысль баба з погрібачом Найбарже наробили ся товды як по десятьох метрах копаня забурчала міцна і зимна жыла Єден безперервы крутил корбом выливал воду спущал каміня а другій пильно окладал іх довкола жебы встати з муром понад воду Найкраше закінчыли студню на верхы З великых камены вытисали багара і двома верствами довкола єй обогородили На єдным багрі од пілночы глубоко выкули цифры <unk> Решту докінчыл уж сам дідо обыл єй гоблюваныма дощечками округлий дашок вкрыл ґонтом а верх закінчыл деревяном цибульком на котрій пергал бляшаний колутик і показувал з якой стороны дує вітер Але як вшыткы люде так і мій дідо як мали уж добрі хотіли мати іщы ліпше припровадили м з ґрибова доброго майстра Комуркєвича котрий рурами на ручну помпу допровадил бабіводу аж під сам пац В тот час на лемківскым салі было то не было што В І світову войну в дідовой студні напавали своі коні Австриякы Мадяре Мускале Німці і для вшыткых старчых воды В другу войну тіж єй было дост для Поляків і Німців але як пришли нашы братя зо Сходу то в дідовых студнях для Лемків забракло воды Більше як половину нашого народу добровільно выгнали нас спалены і вымурены голодом украіньскы степы А ты грешту суме послухали старшого брата Великодушно лишыли в спадку польскым шовіністычным комуністам котры уж скоро зробили знаме свій окрутний пожондек неска Наш нарід по далекых світах пє воду Здачы іх смередячых мулак Пяме А як же Бо мусиме пити І так само копаме Але Ямы єдны під другым І то про такы справы о якых нашым дідам ся не снило Сварит ся Русин з руснаком унияк з православным Украінец зо вшыткыма Сварят ся як літо так і зимы А нашы ворохы лем мечут нам свіжы косты жебы сме ся як псы Жали далі і далі А тым часом чужы люде пют джерельну чысту воду з дідовых студен і рагочут ся же про наше сваріня Легко было імкрасти нашы ґуры млин над Мустышом Трудно уж гонескы трафити до жером того старого лемківского млина котрий іщы до половины <unk> р стоял міцно над річком Мостишом і робил услугу околичным ґаздам Трудно уж наскы повісти в котрым році был побудуваный і як майстрове пустили його в рух Іщы в нещестну для Лемків яру його великє колесо крутило ся цілыма днями Лем неділи і свята одпочывало нерухом Але і тото не цілком так бо в горячы неділи пополудня прилітували ту маленькы біты жебы ся погляпати ярково водом і поколысати в колесі На тот час была то солідна забудова зведена з грубых ялицьовых тесаных кльоців прикрытых ґонтами Денеде на старым сірым дасі білили новы ладкы ставлены в таке місця де потікало Был то доразный ремонт бо в бойску стояло <unk> кіп новых ґонтів по складаных гарді в клітках Під стріхом стодолы сушыли ся три колоды ялицьовых дощок призначеных на тоту саму ціль Кожде слідуюче поколіня ґаздів было свідоме того же за свого ґаздуваня повинно хоц три раз одновити дах над свойом головом Товды зрубы будут стояти віками Забудова млина мала форму буквы П з великым подвірцьом посередині і з выгідным заіздом од дорогы Мешканя або загально звана хыжа была поділена на такы части хыжа кухня комора сіны комірка іздебка світлиця і куната Тотова котра стояла по другій стороні подвірця мала зас Пырычівок пелевню боіско стайню возовню часто была тіж дровудня доставлена до щыту Обі тоты будовы лучыл од заходу мулин і творил єден Господарчо Промысловый Корпус од стороны річкы до Млина был прокопаный Ярок рів котрым были вставлены дві деревяны шлюзы При іх помочы Млинар реґулювал стан воды і працу млина Ярок паралітувал просто през пару сатків млинарьовых сусідів котры мали з него тоту выгоду же не мусіли копати студні або ходити поводу до Мостишы Добром приметом млина было і тото же стоял близко скрижуваня двох ци сарок котры з пілночый заходу в двох на прямах провадили на Венґры Товды на Лемковиній праві же в каждій хыжы был ручний млинец а в меджевоєнний час декотры ґаздове пристосували іх до кінных кєратів А коли ходило о ліпшу муку тзв то домовым способом не дало ся єй зробити трабло корыстати з ліпшой технікы Правдивый ренесанс пережыл тот млин як окупацийны власти поконфіскували або побломбували вшыткы млинці ґаздам далым такы зываны Мелькарты якы гонорувал загаданий млин Тот млин містил ся в найважнійшым пункті села бо зараз лем през дорогу стояла велика мозькова корчма розмаітым інчым крамом Был тот сам Мосько котрого в <unk> році царскы козакы звязали за пейсы разом з його братом Іцком і змусили іх скакати през Мулиналі Ярок По тым жарті Моськови остала памятка на ціле жытя Біла плямка медже чорным волосьом ковалівого уха По правій стороні закруто стояла державна почча з єдным етатом котрий урядувал наш Лемко Ваню Был то його гласний дім як на тоты часы был барз гарды з двома ґанками Зараз перед мостом на такы земваных камінцях стояла так само гардах хыжа циґана Кузьмы котрому на околицю не было рівных ковальскій штуці В І світову войну кусму тяжко Поранило на італияньскым фронті прото мал кус коротшу єдну ногу але тото не так дуже перешкаджало йому в роботі Як на інваліда воєнний брал на вельку пенсию дораблял не лем молотком але і з смыком на лемківскых весільях То він першый в селі купил собі в <unk> році великє Радийо Голосник В селі окрім загаданых обєктів была велика мурувана початкова школа так само муруваный громадскій дім в котрым был триєр до чыщыня сіваного зерна Находило ся там тіж пожарне знарядя Были в селі тіж два тартакы паровы і водны Кооператива Оліярня і до <unk> року лем єдна красна мурувана церков потім поставлено ту другу меньшу деревяну Од початку тридцетых років істнувал рівнож мужскій монастыр отців студитів Але гы вернеме до млина котрий може не так інтересний як його млинар Ілько Як вшыткы інчы млины на Лемковині так і тіл не мал доброй оцінкы медже людми все штосе начыста діяло ся в ним Проходяче в ночы коло того млина робило ся вам якоси терпко На тілі жебы панувати страх тра было хоц три раз ся перекстити Не все пору співали Коты якоси страшно гукали соловы або пред самым носом выбнули шкорадны мышпергачы Як часом нічном годином дахто переізджал тады фурманком то коні здавало ся без жадной причыны стрігли угами і зловіщы форкали Як бы не дай Боже в тот час урвали ся вам ліцы або вылетіли з рук то коні понесли просто в Пари Страшыло в тоты часы не лем коло млины але і коло Казковой горушкы Давно повісил ся на ній якій пияк як і на граници села коло покутного креста А што бы вытале Дознате ся по перерві Крискы Я паро бо одмова и успоміг усіл старій ко мам моє спеку мой не роцану пояснял ся ІНП та пата Не бо то ся того року же лемкі лем такымай хоц бы плаціш і так мене самы снова Ма ся розуміти же вшыткому винны были небіщыкы котры зо свого жытя не жыли згідно з законом Божым і по смерти робили розмаіты пакости добрым людям В тым припадку і млинары належали до ошустів за несправедливо поберану мірку О нич Такє не мож было посуджати Ілька бо был прикладным християнином і Стисло дотримувал десят заповіди Божых Не вкрал никому нич ани за грошы Добрі ся жыло Ількови барз добрі Покля село творило єдну згідливу громаду і не было поділене на два ворожы собі обозы Потім Ілько насмотрил ся на ріжны сцены аж му в очах тым Виділ неєдно виділ як недавно згідливы сусіда гназкы на поли метали до себе каміньом през пліты горозили мотоками або скаженом свилином поплювали собі до очы Виділ як при церкви сильны хлопы были ся коли каме процерковны дзивоны хоругвы святі коны Виділ неєдно і наслухал ся достлюдского мудруваня але в своій молчазній вдачы ани не похвалял ани не канил жадных лем мірял справедливу мір Переклад опас на трансмісиі мулины і робил для вшыткых єднако добрий питаль Што думал Ілько о тым вшыткым Нихто не Збал Найбарже заболіло Ілька тото якы виділ в своім млулині коли сусід сусідови дискретно розпорал тяжкій міх ножом коли то днюс го на плечах і зерно ся сыпало дол подвірцьового болота Чул в тот час страшний проклін пошкодуваного і веселий регіт його ворогы І в товды вільковій голові зродила ся збавенна мысель одстати од вшыткых і в своій хыжы створити гласну од никого незалежну церков Скунаты вышмару вшыткы бабскы лахы а змалюваной з скрыні зробил престіл котрый оклиіл зеленым паперьом Мушу любити барз залінь бо і цілу кунату прибыл тым самым кольором Велию святого Йордану о пілночы з пролубы свого Ярку Черпнул діничок свяченой уж воды і покропил цілу свою святыню Убрал ся в зелений священничий Фелон і співал Войордані Пойдали люде же Ілько попросил Мозька котрий часто в інтересах іздил по світі І тот за добры грошы привюзмут суй ренамент потрібный капланови В кажду неділю постул до полудня співал антифоны кондакы і вшытко тото што співат священник дяк і люде Ялівцьовым дымом кадил дідови стіны і в великій набожности дякувал Богу за хліб і сіль Люда Як то люде Сміяли ся з него робили му розсма іты збыткы а він ім вшытко пробачал і молил ся за ним Його жона на колінах просила жебы перестал не робил того але то нич не помогло А о гаразиі Ілька довідали ся священникы обох церкви і старали ся одтягнути Ілька од того святотацтва Але він не сперечал ся з нима лем гарді іх просил жебы лишыли го в спокою Декотры стары бабы посуджали Ілька о найгірше же підписал свою душу самому Бельзебубови і радил ночом його Мулин оминят здалека То было практично неможливе бо стоял він медже двома великыма мостами над двома ріками якы дале творили єдну величезну воду Так было покли над Лемковином не зас выстали першы кулі ІІ Світовой войны і окрутний марз нашмарил людям свою реліґію То терорз мусил іх думати реально о Ліца о Свєнцімі ци о далекым мал знаным в Сталінґраді Лемків як бы дахто напоіл водом злеты забыли не лем тото што вчера іли але і тото о што ся недавно сварили зас з християньском в любові помагали собі в Булині на поли Забыли о ільковых дівацтвах і спілчували собі в родинных нещестях Познавали ся наново Разом на вечерницях чытали Одкрыванє святого Йоана або студиювали мітычны рукописы Пророчыці Сибілиі Але ниґда Не вычытали того рже Як уж прида справненый мыр будут вшыткы выгнаны з рідного села розсіяны по чужых Без дорожах Не знали наш Лемкы Што правдива вавілонска неволя Не знали і думали же тота іделія буде тервати вічно Нераз в нашій істориі прилітували ту одкалесы моровы вітры і по селах оставали лем холеричны цментарі Нераз злы духы перевішали Лемків на дакотрых шыбеничных верхах або сутками вывозили до далекого Талергофу Але старий Русин был твердый як карпатскій Тыс і одроджувал ся в новым поколіню як присловлений фенікс з Потім зас жели собі выборі благодати покля злы духы не шмарили помедже них смердячу кістны згоды а тымчасом ІІ світова война цягла ся в нескіша як і інчы річкы на світі несла в своіх комутных влодах Лемківскє агоре до Спільного Коровавого Моря Война войном а жытя свойом дорогом і люде по своій привычці мали і своє особисте жытя Молоды парібцы хоц і в поліцийну годину дальшы о пілночы переходили коломни Но бо прогвар молодому борта коли до розума Жебы ся по ночы декады не волочыл і спал на своім пецу Він в милосным по жаданю пролетил опілночы не лем коло ількового млина але і перед самым носом фронтовому постовы Молодіст має своі незаперечны права Волем враз жытлю проквитаме як же єй на старістне спомнути І жыли собі Лемкы в атмосфері чарів ворожы Як од віків покли Апокаліптичний Армаґедон наприлучыл Лемковины до свого східнього царства і Лемків роздул по світі як марний порох велику іх част оддам на тортуры катам Явожны Ой доле доленоскава Чого ты окрутном лемківском мачогом чого не принесла Лемкам як другым народам волю Чого Вшыткых Лемків Русинів Украінців православных грекокатоликів і інчых з нашых рядів выгнала з рідной землі на страшну шовіністычну чужыну Раніцко в неділю <unk> червця <unk> р выгнано Ілька з його родином выгнано село до Любіньской Землі єдного з чысленных дулька зроблено пастухом Правдоподібно і при коровах співал на Божным псальми і был добрым пастырьом державного стада Але не старіл ся ілько на чужым хлібі і гмер несподівано при полніню службовых обовязків Поховали іркы на державний кошт без жадных гонорів Бо так ховали бандитів а його душа Ластівком вылетіла з болячого тіла як близка вытя яка зєднує небо з земльом золотом стрілом погнала на Лемковину до Старого Мулина Але не было ту уж ґонтовой стріхы де могла бы присісти одпочыт Ту были лем страшны руіны Полетіла на місце спочынку ротичів і дідів але і ту не было уж зеленого барвинку квітя крестів Туросла лем Коляча терлины Пекуча коприла іде на де Поєдинчий Розсохати Чортопых Медже тыма символами дикости пасли ся чыісты коровы Потім долго Літала над рідныма полями лісами над потоками і яругами і аж перед самым вечером коли сонце сідало за гору перелитала низко над спіненом мостышом Скрутила до давного ярку Але і ярок засыпало світю І коли так блукала ся Добрий і справедливий судя знову сердил ся і взял єй на своі небесны теремы безземной покуты Од першых дни небитности Ілька в Млені Злы Дугы так ся осмілили што страшыли уж не лем в ночы але і по цілы дни Дябли цілком явно в ільковым пецу палили самогонку ден і ніч дудніли посады млина і далеко чути было чортовый регід і збішений танец з теклой Полькы танецанчівскых ляхів Пекельне братство справляло свій банкет побіды зла над добром а вшыткому завинил Ілько бо взял зо собом на чужыну свячену воду і кропилу Дырвало то понад рік До неділі св пророка Ілиі В тот дено самого рана над млином громадили ся чорны хмари або полудны не то же ляло але на землю сходили тяжкы одлоды хмары і страшным громом рычали Карпаты Невелика мостыша замінила ся в велькой потугы Дунай Ту уж не было Іка жебы заставити водну шлюзу на Ярку Яркова вода так розобретала колесо што оно в збішеній силі зтягло молин з фундаментів і повлеку спіненом риком до моря Може нашол го старий Нептун як рідкісний єпископат приховал го в своім музею Лемківскій чытач без труду найде річку Мостишу і місце повысшой діі Помостыша як і сам Ілько сут правтипы Має ся розуміти же млин розграбили і зруйнували люде так як і більшіст нашых історичных безцінных памяток Можна лем про них вспомнути перо Не раз входил єм до Ількового Млины Знал єм Ілько добрі Мал єм тіж нагоду видіти його святы З перспектывы років мимо волі насуват ся думка Ци часом Ілько не был нашым лемківскым з ковороду котрий в простій філософіі одогородил ся высокым муром рідной хыжы од розсвареного села і створил свій світ в якым чул ся найліпше Діоены родят ся рідко і звычайно сут през сучасну цивілізацию уважаны цадзиваків