The archive of
Lemko radio

Добрий ден Витам як што пятницю в Слуховиску закляп прийдеме до літературы хтіла бы м лем повісти же більшіст з материялів котры уж єм представляла ци котры буду представляти Мам Завдякы пана Волтера Максимовича котрий удоступнил нам іх цитовы приватні ци тов при помочы свойой стороны Лемко Орк А тепер уж запрашам Неочывидно на слуховиско і на початок Семен Мадзелян Быча Покута Сам не знам чого акурат той ночы проснила мі ся Зелярка Кєд през цілый ден з моім приятельом і мали сме рыбы в Озері Онтарийо і так єм был заінтересуваний том розрывком што ани на мысель мі не пришла моя рідна Лемковина Што могло в голубокым сні принести няж на сам вершок той горы То уж нияк не можу сой пояснити Але о єдным єм ся переконал же чом єм дальше од рідной землі тотым краше виджу єй в снах Єст така приповід котра повідат же волка до ліса все тягне І лем тоты слова можут оправдати Хронічну тугу за втраченыма чудовыма карпатами Безперечно сут на світі такы самы гарды горы А дехто твердит же іщы красшы Я того не повім Але як ся чловек в них не родил і не выховал не можут мати они того символу котрому на імя любом Дахто повіст же то непотрібний баляст для сучасной людины котра повинна принимати жытя так як його диктує гнешні цивілізуваный світ Може То і добре Для чловека без душы або інакше материялісты котры в Богоны за земскыма благами затрачат свою найкрасшу примету людскости Полна вартіст нашого жытя єст лем в товды Як ся жыє в рідным краю і разом з ним зносит ся його долю і недолю Чужына зас Хоц бы найліпше ся вам там вело остане лем на все Покутом котра нема над вами совісты Але все іщы найдут ся люде котры того не розуміют і часто з доброй волі пополняют над собом насильство Чого потім До кінця жытя жалуют Чужыну може добрі видіти лем туристы науковец літерат ци поета котрый перебыват ту часово і має надію повороту в рідный край без той надіі Праві вшыткы люде чуют ся полни жены і терплят на тяжку хвороту котрий імены дуга Отож Тота туга Єст глубоко закодувана в психіці каждого выгнанця і добровільного еміґранта Імы мойого волі проявлят ся часто в снах котры аж до болю переслідуют людину Снила ся мі зелярка Дармо бы сте голя дали на мапі зываня той горы бо в польскомовных туристичных выданях фиґує як Явоже Ци Така была кєй правдива назва За мойой молодости вшыткы навколишні мешканці звали єй подобным узелярко Припеду ту ситуацию З пізной осен <unk> року як до нашого села пришла І патроль росийского войска і вымагала од Війта Дяцка Габуры жебы ім дал провідника на Гору Явожы Але війт николи не чул о такій горі і повіл же такой голос неє Офіцер котрий мал перед собом мапу вдарил війта полици же не хоче здрадити австрийску таємницю Кілько то уж раз снила ся мі тота Гора од <unk> р то не памята Але знам же веце раз як прожы тых років на чужыні Звычайна гора як поздолжна окропечна копа сіны літом зелены останьом кус поруділа з великыма плахтами білых поль З єй товды высого вершкы до тепер вшыткы Поляны засаджены лісом добрі видно было далеко на заході мурувану церков в Візбах а на полудни синів долгій Гербет Криницкой Яворины На заході зас Як на долони видно было Новый Санч і далеко кус на полудньовый захід блищали контуры скалистых татрів На пілночы під самій порогу дримало старинне місточко Ґрибів З його непропорцийного величавым мрынком костелом І зараз в його сусідстві як бы в його тіне красувала ся трибанна церковця східнього обряду Видно было оддаль дуже так лемківскых як і аляцкых сіл розположеных по долинах і горах того маловничого реґіону Може Зато полюбил єм тоту гору же уж в дітинстві наш учытель Михайло Гуцалюк водил нас ту на сам вершок на брогульку і справляли сме ту незабыты гаівкы А може зато же як єм уж підыс То возил єм одталь тяжкє буковы дерев А може Прото же пас єм ту коровы дзбагнул вшыткы таємниці той чудовой горы Знал єм же в Чорным Лісі єст царством Малин і Чернец Але грипату не найдеш Зато в дубовій долині по дощах зберай іх кілько занесеш Стал єм де мают своі норы лісы бурсукы Знал єм в котрых дуплях подят ся жолны пугачы ловіркы ци інчыі сомешканці Я знал адже о дикых пчолах высоко в очку старой ялиці гасил єм справу в криштальным дереві на обычі покуті Што повідали стары люде же хто єй буде часто пил мусит одыйти на чужыну Но і так ся стало остал ся лем сороз <unk> на сім стран світа з криком вітрум Поза три літа сужда су ждаш і вевно єс уж приставил Дес на рамя твого єдсуя де ота за зын Єдного не сходит з памяти єдного не сходит з памяти єдного не сходит з памяти Нестор репела А дале Степ і степ Описати Но але же о не даст ся то нияк так з проста і описати жадного олука ци пера словом Хыба што лем словом серця Та бо і деш го тото і мож описати што ся ма оповите і обляте больом серця ото ся не даст нияк описати но а треба бы же та і повинно І то кончыш же с його як лем годно та і як лем мож та хоцбы лем частичку маленьку то жалю І смутку за ремутку на слово писане Ци то слово моречы Од серця до серця повісти предаты высвітлиты О і хтіло бы ся і марит же ся о тым Но тайком че і повинно і потрібно жебы тото зробити Бо уж наше сонце над гором і штоден штоніч То крок до могылы О та О Божыты наш милый та і допомож же то нам ту О тым та і Повід нас як то си о тото слово што ся ма облята і оповыта больом серця выповісти написати описати што ся рідна чужым І ты Йомы Чужый Та было то на яві Ой было Вшытко тото в тоты часы де не миліст І злоба взяли верх над жытьом Лемковины і хто в тоты часы мал ся Де поза порогом рідности свойой лемківской тот уж і не мал чого вертати ся до залишеной ним рідности Бо єйму там не было во радіст і миліст жытя А лем во видок того же то радіст але тепла і любови не было там уж той родинной як то докля ся тотам і мало до залишыня Огой І што ся то там в тот час Творило во серцях душах і замысліню тых люди котры тото пережывали а мало ся іх тисячы І я медже нима Спішыли зо світа до рідности А єй уж для нас не было очами єй виділи а теплом рідности не одчували А лем зым нас тудінь чужыны зморозила чутя радости любов милости До слез смутку і розспачы вогоречыцю нашому О што робили тоты бідакы в тот час коли рідніст з чужым ся ім мала Де замісти рідных чужы люде ся там мали а рідна хыжа похмареніла і нибы плакала як виділа поодаль отця стоячого засмученого свого рідного і чловека што перше она гумилувала потішала і обогорівала і він єй А тераз Він го смутку за ремутку зо заслезеныма смутком очами і зранений жальом серця Стоіт поодаль од ней і слез Смутно смотрит на ню А он тіж так само на него такым самым як і він жалю і болю Не годен тот спомин акуратным словом писати Бо сыз очы топят і не видно як і што ся пише Бо было так што неєдны мали ся сиротами прижывых вітях Бо вертало ся домів зо світа довідцы до родины до рідной хыжы рідного краю Проходит ся Доходит серце з радости вырыват ся з груды а там никого рідного ні Оєдно же рідного не было а іщы гіркійше як обрабуваным ся пути остало хоцбы і я Ту сирота Бо ничого рідного ніт ни відцы ни родины рідной хыжы ніт ся не притулити А ту обрабуваний то уж дубельтовий сирота Нещестний Богом забыти і жытьом скаране О піл світа провандрувал Ємси з ньом з полном добра одежы і взуця валізком мал єм мысель же вшыткых сы з родины на пару років О памят о своім гіркым жытю о світі по дальком обділю А оно іначе вышло што не то кому подарок але і сам голым обрабуваным гет зо вшыткого єм остал О гіркє мі было жытя о світі но а найгіркійший тот момент як остало ся мі парусот метрів домі оно уж там затом кєром руком подати пройду коло того лісика кавары на горбы І лем си пару раз добрі гопну і уж перелісок Але не так ся стало бо раптом з того лісика Кавюр годит пятьох оззброєных люди стают наперед мене і приказуют іти з нима до того ліса І што мал робити Пішол єм під милым домя словом Встеклы Русінє Цо маш там в валісте показуй зложыл єм тоту дорогу мі на биту Добром всякой всячыны валізку на пняка наперед них одпорил і гварю Смотры іду зо світа нас у своій родині гіркым трудом світовым зароблений подарок Двигнул єм голову Іраны боскы Наколо мене Не лем тых <unk> але сім раз по пят Не меньше Якы то си они вшыткы рады были як взріли тото што ся там готій моій валісті мало очы ся блищат рукы потерают єден з них підышол При ту домі обізріл мя мило докола іх гварит О пєнкне маш пієроніє убранє а кошуле а буды Як і пан крыль А я видіш в чем Скур высину видіш І потым в слові в чем Казал ся мі гет зо вшыткого того баржыт голова роздівати і розсувати А як єм ся завагал Зараз тото зробити то мя чем ні Попросил што мі одраз три зубы влетіли сну ся кров потічком текла і в голові ся мі запоморочыло што бы м Впал як бы неяличко Якуєм ся спер і руками якы вам обнюл Не году ним того описати та і не даст ся ниякым словом того выповісти што м одчувал го тот час Як єм ся Остал голий і босий як онимя по шыяцільску привитали Штоправда шмарили мі під ногы стару шарпану Валізку і повіли Там єст вшытко ци пану тша Всєклы Русінє а подарку вцінітша бо ойцу вніма І по тых словах пішли сы глуплі состом мойом валізком і вшыткым тым што зомя здарили Помагали мі зо сміхом і втіхом і повільно остатку Мы тє єщы З дибами мілы приятелю як не утєкнеш до Росиі місце то на памянці встеклы Русіня Ні тото слово было як бы ножом по серц ойцу в Німе і як не утякнеш до Росиі Што оно може означыти Што ся стало А тот іх поступок што мя збыли і обрабували іщы барже Злян ґорил мі серце дішло до такой ступены штом стоял як памятник без найменьшой мысли о тым же я оголи же треба отворити тоту нещестну валізку што мі його замін дали за мою і одыти ся о бути Та я о тым не мысліл я мысліл о тым чого мі они такы слова повіли І хто зна Докля бы м о так його тым замысліню роздіти і збыти стоял як бы надышол ґумі знаємимі Поляк яцеп думінів кноп што гнал до того ліс остаток пасти підышол ґумі обізріл мя і говарит Чый ты єстес лопаку і то тя так міло пікні і делікатні обробіл Я од тых його слів як бы м ся од Сну пробудил і не знам цым ся втішыл ци страшыл Заплакал єм і повідам мучий Єм тай што мі якісы бандиты зробили Він ня выслухал пожолувал і говарит знам я твоіх ойцув Але німа іх хлопаку Выєхали до Росиі Жаль аніма А бандиту то діє певной никто не ві Хто то ци Поляци ци Німци ци рускє а то же по польскому же поля кротови по польску мувіш А ты єстес Русин родова ані Польок Та віте бандиты Ктой віхто Погнали сме сим то так обай І так Тамтовды довідал єм ся од него тоту новину же ма ся Преселіня і більша половина села уж выіхала в тым чыслі і моя родина Як быти што робити Маіт вам і мысель І ту Ясько як бы знал о чым я мыслю ляпнул мі по плечу і повіл Не смут ся Найтіж дівчыны з галупом і квіта А тераз давай ся приодзєвать бо на уж до Тебі І по тых словах поміг мі отворити тоту нещестну валізку і хоц мило мі было ні одівати ся і облувати до того што там было нове што м мал робити Прицін не буду так ту стоял тай такій роздітий медже люди ішол жебы ся кстили встрахали як нечыстой силы ци нелюде якісло Оділ єм ся Хоц і кошеля мала ся о плямах кырвы аєґачы тіж не ліпше і мысель мі впала Же може тіж за такого милого приятеля як і я тото позберали його тяжкым жалю і замысліню О такым ся оділ і обул Немило єм пізрил і на тоты іщы Што ся там остало в валісті і єсмі очы затопиля Бо была там іщы чорна поношена бунда поношены выкручены пілбуцікы чорны ґачы капелюш цилиндер і ярмулка Яцик покывал си головом як тото взрів і повіл же такых трафунків тераз не мало Што його путы так як імене обрабуют а то і до гавы ся вдерают заберают шыім ся сподабат як бы ся ім дахто выберал противил того побют Інет Богу душу отас А як ні то каліком на ціле жытя зроблят Можут ся і з дівчат і з баб позділати а то і зо собом забрати для мілости А што было дале дознате ся по перерві в старым краю Выдамы гробы Лемкє былі міли пан Богдо Лемкє Бымі міні пан боґ до по Кажде рано <unk>em нашых Вогляднем за <unk> разів в годі цім є угле а біра ґнє забі Огляднам ся <unk> разів водзінь зімє угле а мірак не замі А як пришла єдена циі Уж мой майляр з новод не мам майне пана Бога самы Уж я тремам в таймайны ніґыны Бога самы Ах Боже мок но помож мі доростливытым ры Пишли санос в моім серцу жало ідешне моім сенц о таку то я мал і радіст І новіст повереніня ся зо світа домів го тот повоєнный час <unk> вересня <unk> рока Вертал єм ся З дачым А остал єм з ничым І так з темничым і мал єм ся о людях заслугу наймыты Мал єм ся о тых людях але не за заробок при Дбаня дачого але за хліб жытю І то бы мі іщы байка был якоси бым си тото прижывал Радил бы м си з бідом може бы м ся дадеі приженил і дожыл бы м ся до дачого доброго што бы м ся мал як і інчы люде Но але не судило ся мі і так Бо як єм вчул од єдных люди што мі ненароком Зо насмішком гонору го очы повіли же м голый дзяд Інчы могли си придбати і принести зо світа везд на биту добром Валізку а ти пришол в подертых ґачах і жыдівскій старій бунді і ярмулці мысліл єст же няньоты вшытко дадут як і дотля давали Но та ідси тераз до них гымоскалію най Тя продіют бо ты си сам не радиш в жытю Голос як колик без одежы без обутя і без хыжы та і без розума но та і хто Тя і хтотя зохце Ту такого за хлопа і за ґазду взяти І для мі тоты словак вырок І хоц єм і мал мысель остати ся бо знал єм уж што тот світ та чым він витат і як ся односит до іноземців еміґрантів преселенців Та і без тоже мильшого і весільшого краю од рідного ниґде о світі нет Хоц і ним без слів єм з го уж другій раз лишыти чужыном замінити хоц хыжы рідной уж там для мя не было Бо Полякы єй осіли Вымагал єм гым ґміні жебы мі оддали бо то моя отчызна Але то не помойтец ся выписал і выєхал а Я сяк ся приписал Йона уж не твоя ойчызна Была кєди я ді ся уж не твоя Повіли мі так го ґміні Тераз твоя ойчызна там ді ойтец і смаруй там кунім хлопаку І тото польскє смаруй Може бы мі і не было уж гет такым болячым і страшным як тото наше голый дзяд Што мя Злян горило до невытерпіня што по тых словах ничого милого мі не было і ничого ся мі уж там жытьового не хтіло І хоц но описаний ся мі жаль мал лишати милу рідніст і іти о чорну чужыну Але іншого выгоду уж там не было для мя І тоты Дві раны серця польскє смаруй і наше голый дзят зневажыли мі і любов І она стала ся мі третьом раном серця І так зо тыма трьома ранами выіхал єм <unk> мая <unk> рока во світ На стріч сонцю во незнану совітску сторону ґу своім відцям родині та і рідным своім людям Был царовянам што разом з мойом родином і выігали гірко слезным добровільным приселіньом о Кіровоградску област Совітской Украіны Як ся мігало Не годен ним описати бо ни грошы ни меринді а два тыжні доберал єм ся ріжныма колейовыма способами Голодны холодны таі шандарями пят раз был єм затриманий його постерунок доставленый як збродниш Але по обясніню хто я одкал І кому іду выпущалю мя Покля не доіхал єм до остатньой стациі а там <unk> кілометрів з тепом о тото село Плавні де ся оселили моі вітцьове і інчы родины селяне был царовяне Ото так і выіхал єм зо свого рідного села на стріч сонцю і біды І зас не годен єм того ани оповісти ани описати як сме ся зышли витали радували плакали Та і выражені того світі такого писателя жебы то міли таку стрічу Спокійні легові без селяз і жального зотханя описати Я ся іх з жальом і слезами звідую якы ся думате А он дома Як ты нас ту нашол І Як тамтоты нашы што ся остали і хто ліпше зробил І каждий з нас хтіл перше ся Довідати нич оповідати што іщы більшого жалюй слезаного смутку надавало О пан біг святий лем то зна хто ліпше гваріл я ім Быту хоц спокійны а там плач і лямент Горы лісы кышат бандитами нападают бют знущают ся рабуют а ту глас Спокій Ніт того О і што ты гвариш де там ніт повідают Маі плач і лямент на пасти знущаня водят ся і ту тоты збуі розбівникы неєдного з нас і ту побили обрабували голого і голодного го жытю з родином оставили О як такту сяде нам Божа кара Там ся знущают бо ты Русін А ту бо ты Поляк а гірше тото же якійсий там бандера што мы Не знаме што то оно такє на наш кошт робит бо декотры злости наветі плюют на нас посмотр бы ся уж спакувало варят нашы Што важнійше і корыстнійше мафуры заладували арешту так лышаме і заран вьо домів На щестя же снизка пришол поза рам бы з уж нас ту не ношу Та і мы бы о тобі не знали а такто підеме разом Нам нід што ту робит То не наше місце Знищыме але ідеме Домів Домів ту нам жытя ніт Отакуєм мал стрічу така была бесіда рачыня Го тым вшыткым радєм был З высновку же тра ся домів вертати але пойдам ім же там уж нашой дому ніт Ясік ся не вступит А хтіл Там і не дале А вам тіж на інчы повідят Найліпше буде так Поєхам я сам на звіріня Та як ся доберу як буде мож довідам ся што і як кєд ся поведе Залатву справу в уряді напишу Іх товды і вы ґумі придете Так на сліпо єй іхати на валь паль ся вертати а не знати на што та і втратити марно тото што ся ма нерозумно І так ся зробило Я поіхал такой зараз на другій ден а они остали Та декотры люде не послухали мойого совіту поіхати найперше до комуєдному Заризыкували навіват хоц бы мали і вшытко втратити што мали з дому а лем бы ся як найскорше вшыткым доміл добрати і пішли Хто як хто То колейом то обозом фурами будами з запряженыма до них коровками піше з цілыма родинами на захід сонця во свій рідний край З радістном тоном надійом же топнут желану Але ні Дальше нич границя нихто не доіхал Так як і я З гірком трапезом і бідом Добрал єм ся до предграничной полосы сяну І на тым конец Та і Боже милий чом там взріл одчул серцьом і душом ніт слів жебы выповісти ни оповісти ни написати описати Та і хто же може тото приповісти описати хоц і хтіло бы ся го зо себе вырвати Світу дати Хоц не мож того собі спокійні носити того што ся видит доднес очами і серцьом о тисячы тисячы з недолного нашого лемківского народа цілой Лемуковины ріжного віку з родинами такых як я єднаків скупчыло ся Там на тым предграничным поли під голым небом Марило ся домів достати та Сталінова миліст не благословила той волі Дальша границя і пути вам там нієт было приказом повіджена Оселяйте ся де хто хце Росия обшырна лем не за границьом вона закрыта для вас Ож што ся там робило творило тот час Ніт слів выповіст Шандары Обступили з од пляці наводили порядок Люде кричали плакали молили благали і проклинали Соткы соткы было заарештуваных о соткы соткы было злянґорено І о тым Плянґорі Неєднима го предсмертных корчах было повідженой Ты мій краю рідна Лемковино Щестливый єм же м хоц без границю там під тым небом тя виділ хоц оком хоц піл оком І можу си тераз спокійні і легко выберати О страх си о тым помысліти його памятати нусити Тай страх жальом слезами лянґором серця Кому того памят оповісти лишыти Што ся там го тот час малу творило люде Боже воліли з нужды і злиднецтва Нідюж там і місць го шпиталях і гарештах Найменшы навікы там на тым польо остало бы іх серця не вытримували такой гіркой тіягубы Так ся тотам мало Єдны вмерали другы по гарештах і шпиталях толпыли ся а зозаду зо згоду ідут і ідут домів все новы і новы пополняют Пляц Звідуют ся зачудуваны Што не пущают Найгірше виділо ся тото як остатні колеі з Небораками Лемками переселенцями з Лемковины Гали о новий східній світ Остатні Мушены добровольці котры іщы не виділи і не знали Східнього Граю і котры ся ту натій При заграничній полосі де і мы для контрольной ревізиі затримували О што они одчували при виді такого скупчыня ся народа приграници то лем іх серця і пан бік святизны отріщували они не лем очы але і серця і дрож іх приймувала і душа плакала пред чутьом же штоси добре А як іщы з нашыма завязала ся бесіда Де вы бідакы неборакы ідете Аби чого ся ту скупчыло Поіхати то познати По тых словах єдныма і другыма Студінт стряс сала і світ ся тмарил бо учутя гіркой долі примушувало до того Скінчыла ся ревізия Тоты люде поіхали дальше на схід зо своім на значыню нам пришол острий і гіркій приказ освободити плят границя закрыта розходити ся дехто це на Схід Союза І зас плач лямлянд і проклятя і зас гарешты гіркы слезы і страданя І новы мови полне выполніня приказу мусіло напоступити просходили ся люде на схід од того страшного місця де і хто як міг Верну ся і я был своім рідным го Кіровоградщыну і стало там тихо смутний спомин Доміл Доміл го спомин свіжых мовіл во якых спочывают тоты люде Ламкы Якых Марили желали сы домів ся добрати до свого рідного краю милой Лемковины Одкаль Были обыманно і несправедливо во гіркій спомин вымушено добровільні выселены Як сонце сходит і заходит Ден мінят ся ночом так і о тоты то повоєнны переселенскы часы настали Мали ся і минули ся зжыли ся Люде Лемкы з бідом і неповагом на новых місцях де хто як мі привыкли до нового жытя Та лем го тым нід ім рідности і рана серця душы не зажыват І тотля хоц днес мают ся Неєдны го хвалі і доброті жытя не кінчыт ся жаль Споминаня же тото вшытко тото гымнез Народило ся на братскій Выгелі там на предграничній полосі на братскій Могылі рідных ім чо за чест і повагу рідности лемківской жытя оддале Омайме ім вшыткы тот жаль споминаня Оддайме ім од свойой чести і милости Низкій поклон І тым освітме іх памят Го памят як іх так і нашой рідности лемківской Така ся мала радіст О такє жытя товды барже вшыткых нас Лемків преселенців мушеных добровольців го союзній Украіні О нихто не бул задоволений бо нихто з нас не был поважаний там місцевым народом О західній Украіні мали сме ся таймаме ся дотля москалями а східні бандерами Оі з того мали ся таймают ся по гнезден Слезиі Смуток за ромуток вшыткым нам І жебы тотот жаль і смуток зарбуток могли ся хмары оборонути то затулили бы они на долго небо А тото што выраче ся прагне обернуло бы ся го блисковиці перуны го воєнну кіптяву серед котрой розрывы смертоносного снарядя робуті палют землю і підносит ся аж гет ґу небесным высотам до самого Бога О мало же кому з нас Лемків радило ся в товды жытя Та баржей никому найгірше то уж тым ся мало котры ся вшыткого позбывали надійом того же домів ся доберут милы горы іх свойом теплотом і ласкавістю Обогріют обмилуют та і погостят своіма гірскыма дарами приймут як отец свого блудного сына і будут си зас домажыти своі рідности То Тыто бідакы подібно як мугы го слоту тыняли ся по тій Украіні обнищавілы голы босы і голодны Та і барже вшыткы Я медже ним з подеря гоненыма до місцевых люди руками о ратунок о милист о поміч Та не годен того вшыткого оповісти Не годан О вельо то голодных обнищавілых принимало предчасну смерт О вельо то іх без споминаня ого яму го Чорну Землю без жалю і слез закопували О вельо же дняло ся же бракаме по тым краю го прошыню милости Та і были уж і такы што слова не могли выповісти і руку протягнути Было тото вшытко Было тоты першы рокы Іли люде коприлу і вободу і псів і котів не было ни квасного ни гіркого ни скыслого ни шкаворітного вшытко што было Добре было долго Долго ходили тоты люде з понуреныма похнюпленыма головами Не виділи ни неба ни сонця ни жытя неповинныма Мучениками стражы дальцями одходили на вічний спочынок і нихто не плакал за ним Уж не было на плач