Архів
лемківского радия

Адам Барна Спамятника Вісєдленця Спомніня лята <unk> В <unk> р урочыстост памяті Офяр Талергоф і меншыні Ксєнда Максима полунчено з <unk> ручницом Шту Русі Кіовскій <unk> рок З той оказиі в нашій всі поставляно і посвянцуно ювілеушови древняны Кшыш котрый єст єщы видочыны на фотоґрафіі з <unk> року Власні по той урочыстости В нашій всі біскуп Шымон візитувал єщы єпарафіны Лемковщыні Як уж вспомнялам од перш урочыстости в <unk> року датує ся Моє вездє до жытя Церкевного весі зо справом ксєндза Єжыко Павлышына Учул он млодіж языка Лемковского по выцофаню през влады такого языка зо шкул по заледве четвер лятах научаня То єст в <unk> року Вдячный єст мейцує же му за то же дзякі ньому познал лем засады чытаня ксінґ церквєвных і спєґу церквного з котрых кожыстам до діс Занятя през Німци австрічах дало ся зараз зауважыть на недалекій граници в радутній конечной по чехословацкій строні змінила ся страж гранічна на словацку з утвореного за призволньом Німцув паньства словацкого президента Тісо Од того часу і в нашых всях пограничных зачало ся змінять Лациґміны наказали вшыткым господажом вшепроведыня пожонтку вокул забудувань господарчых зо звруценьом увагы на поправе стану придорожных огродинь студні а щеґульні внойовніку Было то напевно пожытечне для самых рынків але выдає ся же барзі лічено з заповятаными на лято візитами высокых ужындників Паньство Люді старали ся єднак выконат наказ влацмінных і ствердіть належ же запанувало вікшый пожондок Кєде натешли вакация Певного дня в самополудня од строны Радоци надігало кілька лімуз без поспіху приіхало призвіз в кєрунку Ґорлиц Правдоподобні была то ова заповідана візита диґнітажы Жадных уваґ господажом в правджы не приказано але скуток той візиты был видочны пізній Єсєню Рок <unk> был барзы тяжкій для православія в Польсы Слушали сме же діс на землі любельско гелмскій войско польскє преслядувало людност православну і бужуло церкви альбо зміня воєны костьолы Де зміна клімату давало ся одчуді на Лемковщызні Шак уж два лята вчені высофано зо шкул наукы Языка лемковскє В <unk> року нашему Пробощові зас і дзєканові Єжыму Павлу Шынові влады наказали одправлянє в православных церквях вшыткых набожеств языку польскым Дзіґан Єжы не застосувал ся до того наказу ґтиж видял же влада не бела часу на його еґзеквуваня бєроц під уваґы зарвно відомости якы наплывали з сусідніх паньст як і крайове приготуваня до войны В другій полові вжесня по выкопках нова єст будянка Штаб войска польского постановілше провадіть в терен в пригранічным велькє маневры пєхоты В остатнім тиґодню жесня <unk> року Одсі Ґраб і вышоватка през длуґє перешла до чаренного спораґрупа пєхоты з таборем і ділами малого калібру Зараз на нашым полю жолніжы розпочали своі маневры По понадгоцінным показі сілы одділ пошол дрогом в Ґуревьовскій за ним рушыла цала дивізия котра шла до самого Вєтора Таборы поєхали прост дрогу в кєрунку Ґорлиц през кшывол а пєгота пошла другом польом през Лаз до Воловця і дале до Мяста В листопаді <unk> р по візитах высокых достойників в духовных і паствовых ораз маневрах войсковых наступіло колейне выдажыня політичне В паньстві венґєрскым одезвала ся гень поєднаня вшыткых Русинів замішкуючых на Венжах в Словациі на Русі Подкарпатскій і в Польс Напевно было то за намовом і призволеньом Ніємцю ктры мают тіж під своім вплывом Словациі і Венґры в цілі зробит замішаня єй в інных панствах жывен до текорусі од троборчы вільті Німци Австрия і Венґры припомняли собі як то в міноным столетю працували незадармо потульно овєчкы русиньскє Часто над приграничными лясами обты самольоты розрусал ульоткі з Крутків труязычным словацкіми русиньскій венґєрскыми офертами Ты потрібуєш хлеба Як жева Не можеме жыть без сєбі Наступного лята в червцу <unk> року скончым школы подвову Было того <unk> лят а тыко <unk> клясы Перше пінь рад учул нас Міхал Облюд а остатнє два Едвард Вільхельм обыдвай Поляци За намовом панув же лема з вапєнного Йоловскєсме родицтві послать мі на дальшу наукы до Руской Бурсы в Ґорлицях Але желі вчені в <unk> року перевідивано Іж внет стане ся недоброго то в часі вакациі в <unk> р Вість о надхозуй в міні было немаль пев Не было уж спокою навет в нашій вісце Наказано взмоцнить варты Ноцне котре пильнувать мусяні телефонічной Обавляно ся саботажу подця древняных слуг В остатнім місяцю перед выбухом войны ксєндз Єжы Павлушын в своій Круніци записал єнциным Дня <unk> серпня <unk> р положыня людности стає ся непевне і не выясньо Непокоі росну Выдає ся война єст неуникньона Стражґранична зоставля своє постерункы іх місце займує реґулярне войско Польскє Дня <unk> серпня <unk> року спостриґа ся пелне приготуваня до войны Ужот почтовы в Чарным заянты през войскон заянтый вылочні справами войскового характеру В Чарным стацию в дісту жолнєжы за Радоцині на Стражници Зарного та Радоцины для особ посторонных єст утрудньоне Коло Урянду Портовеґо люде зберают ся ґрупками справні ніякых кольвік відомости Але польскій підпоручник обецний кєруючы тым уждем розпендал Польше ці порозы дозволене стелько доведіны <unk> вечерем і покоі взрастают з дня на день Радийо зачына надавать алярмуючых острежынь <unk> серпня <unk> р выізджам з Жычами і родіном до Бубрыкі над Саным Мам надіє вруціти до Чорны ґаж з соботы На стациях колейовых і поцьонгах як звыкле спокій люде врацаю з вакаций О годині <unk> приіхалам на стацию в Угерцу і аж тутай зобачылам честьову мобілізацию до войска Люде выстрашені плач всюд одпроваджаючых змобілізуваных до выізду Непокоє росну Цо беде Во всях погранічных бідаць было концентрациі войска польского хоц окушено в мобілізациі то з нашой всі не поволано никого Забрано тылько дві пароконны фурманкы на потребы войска на тзв Форшпан Поєхали з войскєм на всхуд але за тым вруціли аж з Подольфова дігнали і вызволили Є войска німецкє Окупация німіцка <unk> р в Пьонтек одрана была пікна сонечна покота З полудня од граници Словацкой понад ся прилетяло кілька незнаных самольотів войсковых Полецялы на пулнотны всхуд з конця хвили слухать было моцны ґжмоты Пізній оказало ся же были то бомбардуваня За кілька дальшых філь самоты том самом дрогом врацали барз шыбко і низкону длясами і дагами війскых забудовань Уж по двох годинах відомо было што збомбардувало льотниско в Кросні Ноцом З восек поґранічных выцофало ся войско польскє раз кєди самольоты вруд сілы до свих баз од страны словацкій на обшейстя граничных выконічни і Ґрабів вешла з полудня дужом цілом армія німецка чолґі самоходы і мотоциклы Колюмна войска тягнела ся <unk> кілометрів а слухатьом было вшыст <unk> пас Маґурскы ч до <unk> кілометрів Пет полудньом дрогом до Радцины А він дольного конця Нашой Всі На дужых конях ігало шестю узброєных німецкых жолнєж Бла то німецка жандармария войскова Пехтялже акурат В тым моменті выбіглим з дому на дорогы і впадлем просто пшет коня Німцув Вшысты раптовні скєрували в мало струны люфы карабінов машыновых а єден крикнул остро Полен сальдатен і дале шварготал На Янка нах Янка Мє моцно пристрашеноголітнього хлопця выпхнелі мінци дужы коні і поґнали в ґури воскы По дроце кєди трохом охлону лем зо страху пробывам в міді тлумачыт ім же польского войска уж нема а дрога та цьом ся до Ясонкі бо ото хыба ім ходіло На сродку віскі стали обок сібє дві церкви і тераз жолніже видноц є зачали ґлосно шварготать мі собом Кір ся кір ся Хіба дві церкви упевнили іх же я думу добром дорогом згодні з іх мапом бо несподівані пустіли мні вольну Родіце утішыли ся з моім поворотом уж ній ся оказало же поступілам добже не пробуюч утякать строгій до Ізбы в інных місцевостях до утікуючых з місцо Стреляну а домені дня надаль была пиякна погода Пошыд вам перед полудньом з інными хлопцями компас ся в Біслоци котра плынула під віском од стрыны Радуцины З тамтонту дорогом надешла компанія Пєготословацкій з комендантом на коні В цілі Пєшо доґанять войско польскє і тым способом помагат войском німецкым Міли замір істи далей до Нічнайовой кєди надєхал конно курєр з розказом завруциня компаніі абы броніла кошыц до котрых в лязву не прошоне войско венґєрскє В першых місяцях окупациі Німци шукали по восках родін Жыдовскых В нашій мешкали дві Карчмарка Фалька Зыґлер і властітель Тартаку Гербах Фалька мала старом качмы в котрій спредавала ружны товары Памятам же выпєкала барз добры булкі і піцьо і плецьоне гавкі Васітель Тартаку Гербах вєгал тіж іщы пшыт вибухом войны а та атак зоставіл свомци кєровникови Хан Веркєрові Німци кєды розпознали же околичны лясы профітуют Впєнкнет Жывостан булкы і єдлы хтіли урухомліть Тартак Проблем в тым же як наш ктось украду скужены пасыт до траку Німци подежывали ото самого кєровника Тартаку і друго ся над нім знанцали Пізній забрали карчмаркы і кєровника Тартаку і разом з інными роділями жыдовскій Ґорлід ввізділи єс до Лясу на Заґла По напасті німец на польскы в <unk> року наступил тиж подял польскій мімци і Звьозе Ґрадєцкій Втеды теж іх здаєм зашла конечно зміны в подяле діоцезияльным Митрополі Варшавскій Місце дицезіі Волоньскій занятий през Звьвек Радєскій котрий подлял дотыхчас деканат Лемковскій поволано тераз новом діоцезийом для Ґенеральный Ґуберніс Біскупам Павладім в Кракові Біскуп темповал нового дікана Наукрин Лемковскій Пробоща Парафіі Фльоринка ксєндза Пьотра Тарановского дікан з чарного ксондз Єжы Павлушын стал ся затем непотребны а навет подийжаны яко заложытель чытальны ім Качковского симпатизуючий радше з давном Русьом ніж з сучасным артистичным Звязкєм Радєцкім Уж од самого початку окупациі Німецкій Номковщыні повстал тайны руго пору а сляд за тым выстемпували арештуваня Найдут научылі з Радоцины Феціца Віслока Павлушынай котрых осадзано в арешті в Яслем до того самого трафіло і особы духовны мка місце до нашой парапіі Новы Біскуп краковскых приділіл пробоща Евinu Плятак <unk> <unk> прид арештуваньом родіны Павлу Шынуф часто приізджал до них з приятільском візитом німецкій лекаш доктор Цюрк котрый знал добрый язык росийскій Был то добрый медик хентні лечул люді за всі Кєди арештувано родіны пробоща звуцоно ся до Цюрка о помоц По пулучным по быті в візіню звольнєно на учытелькы Стефані Павлу Шына Сувакіна потребы выховуваня <unk> сына Бориса Кєнцей вдало ся тых обшеніс везіня до працы Бюровай по надзорем німецкым в Сєндильцях зо Варшавом З тамтон могла выєхат на роботу до Німец але он надале лічыл на повруд до жоны сына Дужы жылі в Чарным аж до высєдленя Ксондз Єжы дочекал ся вызволеня през армі радяцком і НВ котре скєрувалояко духовны го до тяжкой працы в копальні венґля на далекій Полуноци а в Воркуця По смерті Сталіна В <unk> р зостал звольнєны з копальній врациянт з пулноцы обюл парафію волу Оґды В <unk> року доіхала до Нєґожына з Снем але на крутко Был в Пезірніку <unk> року Єжы Зымару несподівані выніщены побытом в візінях німецкых і пляцун в копальні Совітскій В <unk> року Німцы підписали зо Звєм Радєцкій Уклад о вымяні людности украіньскій жыючой на теренах Польскых За Люднос Німецком Жыонцу на Украіні В опертю о то порозумліня присвятлило ся добровольні на Украіны <unk> родін з Карпат По напасті Німец на Звьозок Надєцкій в <unk> року віле з тых родін повруціло выґури Тераз влады Німецкє барді припомдало ся Бюску Лемковскым бо розвіял ся ту тайный рух опору Коло Радоцины знайнувал ся пункт прежолтовы през границя на Словациі Венґры і далей на Заход Преходіли тамтенды споры ґрупы ут Єй войсковых Поляків Росиян Украінців і Жыдів ктру утякали з потянґу в Джґнесі Трапі до Оляґру любно роботы в Жешы В Чарным прижутым люді през границы займували ся Пьотр Жед Стефан Бшымон Стефан Ві і Теодор К Вшысци дзялали в поєдинкы часом выдвуйка Цо было безпечнійше в припадку в паткы Памятам як лятом <unk> року по заламаню ся фронту под Сталінґрадом єдной тємной ноци о <unk> з Пьотром Жед помагали ґрупы дзілачы тайны рухова порушываюций в велькых Лясах Корнуты і Манґуры Монтковскій мідзы Бартнем а Фолюшем переходіт ностонно словацком В ґрупі Т был м ін Владислав Ґомулулка котры в <unk> року бенуц міністрам зєм одзысканых подякувал Людності Лемковскій за помоц в часі окупациі высєдленым Заход Од року <unk> Німцы зачали заберат мудзюжвіньску до Німец на примусовы роботы Наказывалі совтисом вызначат на выязд по кілька модых особ Перші з нашой воскі вызначені зостали Андрий Пайса Юлия Ванько Ян Пєтришын Ева і Мария Моттикі ораз Текля Ґушко пізній Димітр і Миколай Байсовє Пьотр І Ян Васінковє Пьотр Хонґ Ян Хелем і Стефан Василько На концу мусяло выіхат моі колежанкы і колеґы Аннат Гір Дімр Ардан Юлия Мучыка Розалия Шута і Ян Василько На примусовы роботы значы і всі вывєзяно аж <unk> особ вруціл додому заледве <unk> мусяло поіхат за родинами На Украіны зас <unk> осуд выстало на заход люб выіхало до Америкы Кєди скончыла м <unk> лят і мні зачал грозіть выязд на роботу до Німец люб в тому німецкых млодіжовых хуфцу в працы тзв котры были в праві каждым місце памятовым а наветнійшых м ін в Ґорлицях Новым Сончу Ясь Лишові Пшеворску Фриштаку і іных важных вензлах Колийовых Кєди приходжі ліпом січовикы Поліция украіньска Родице показували ім мій автентичным ліст написаны особісти преземні але высланы в Нємча през найблизшы комоєвых колеґы Школьного і сонся Миколая Паіс Мусяла він быти завше Чуйны і осторожны сто укрывам ся у бабці в Третій вісце В тын спосіб удало мі ся унікнуть віязду до Німец і до хурци На щестя по вроці войск німецкых з под Сталінґраду не было уж так острагоры гору як давній понадто нікто ся дух не донюс о моім істніню і уніканю Вывузкіной роботы Уявліня мойой містифікациі могло скончыт ся кєпско не тілько для мня але і для цалой родіды Од самого початку окупациі зімов Німцы выдавали солтисом остры наказы сталого одсніженя метрів дорогы війскій од ґраниц помідзы Вьосками Ясьонком і Дулґім Дроґа та Сталой і доброй приєздности потребна была Ґораны Шуцом то єст стражы Гранічной на пляцувци в Ладуцині і службі Лесні зываны Форшу ктру свойо пляцувкым в Чарным До одсніженя дрогі Вєджусяла зробит специяльны плукы запшенканы в дві пари добрых коні понадто кілька ґруп люді з лопатами Помагало при докладным і шаршым одсніжаню некторых одцінків дорогі Стале завєваней сніґєм Кєди было завиє сніжне На дорогах творили ся вількы заспы тым вякше ім част было одсніжана в ікрых місцях заспи сяґало щыту в дому вчылі четрех метрів Для тахвоєнных друк ниґты не одсніжану обявы є приізджаючы з часу од часу сані люб санкы Не было глбокых выкопу віснішных орову в Вєнцеві єґналы Сніґі до потоку і Лясу Інными роботами лятым і зімом были обовязкове вывозы джева з велькых лясув знайдуючых ся в околицях кільку вісек На розказ німецкой службы Лем Солтисі мусіли давати выказы рольників до обрубків накладаного на них континґенту выцінкі і вывузкы джерева з лясу Были то велькы лясы букове і одлове належонцы до приватных власти цілі Звано є ляс з Пелзлы Фешувка Жыдувка Ґдали тілько з сосідніх і дальшых віосек найпыв Дуцінкы а Пузні Бівузкій древнартаку В Чарным і незнайовий Были теж Бівузкій Десек і древна Стартакув на найблизшом стацию колейовом в Ґорлицях од дольну од <unk> кілометрів Мой ойтец як уж вспомням займал ся также фурмайством і є ґо затемні омінул наказ вывозу древна з лясу єзділ там лятем дост долго аж кєдис здажло ся же з меншыному не хцяло ся Єхадзі постановіл ужыть в фортелю З мойом помоцом поткул коньос так зываным заґвожджаньом перед ньой ногі вынікучого конь мусял кулят Офіцер німецкій рад дня рад звольніл ойцана пілька дні з Вускій По кільку днях оскул коня і поіхал до міяста нотарґ жебы ґо седат Юж вчесній видял же встайным можна купити молоду зребну кляч Він по суданю коня пошел там і окупіл Врціл на ней додому мыслял а навет был певный же зребном клячом не бы мусял єздіти до вывозу древны Але офіцер німецкій достал До выконаня великій плян і постанов не звальнят никого з одробку Вшыду до нашого дому і не дал собі в жаден спосіб вытлумач же зребна кляч не може быти допущена до працы в Ґурскым Лесі Ойтец впрост одумуюл офіцерови выконаня працы Ден роззлостіл ся До того стопня жымнул повішано упаса нагайкы і кілька раз удержыл ойце по голові По тым здаженю ой мусял дале хоці до роботы в лесі але уж дульжейшых робот бо офіцер ся вконцю переконал же клячец з каждым днєм тораз баржей осенжала іній выдайна в працы кєд Німци своім фронтом запенділи ся далеко на всход жытя Народу под іх пануваньом ставало ся труднійше Дотыхчас сильний і боґатий Дотыхчас сильной і богатой арміі німецкій зачало браковат вшыткєко Длятого нобівскій наложено примусовы континґенты В Карпатах господарже ани не были в стані ся з них вывозувать ани не хтіли оддать своіх продуктів за безцен Німци утякали ся він до ружных способув бы позыскати жывност для войска Єдным з них были карны експедициє войскове ґрабце по всяк вшытко ся дало збоже зімякі бидло свіня так же цепу одєж буты кожухы Платіли символичні і не пиніонзам а вудком котру старано ся обна обніжат морале поданых народу Діс на початку в вісну <unk> року послуный Кленц під Сталінґрадом зіхала до нашой всі тыркома самого дамі жандармерія з Ґорлиц Ходіли од дому до дому і заберали вшытко то зналежні в коморах і Піхлежах В нашым здому не знале ся ниче бы о омлотах сховал трет з Божа і важнійшы жычы в скшынях подшопу по чым замурувал вейстя до Крыівків Того дня експедиция забрала звьозків кілька фурманах з Божа за котре дань скшыны влюдкі Абы ущальніст контролы над продукцийом і гандльом збожя окупант змушал господажы до корыстаня з мл в панствовых В Лемковщыні не было такых млыну в господажы мілі власны жарны Німци наказали онде до солтису в камєні з жарен За неподжынкували ся та ледце друзівы кары Господажа оддавали за тым каміня тележа те оддавна неужыткуване і непридатне Справде служыл ім надаль хоц натурально натуральні в мнійшым закреслі і потаємнє бо поліция украіньска мала наказ забераня жарен і накладаня высокых карно порных рольників Певного летнього дня матка казала мі з міністрохы з Божо на Момкы потребну на хлеб пошедлам до стайні ді вконці за джвями укрывала Жально Добитораз змінила мі уж векшу чест зярна і мілам надія внес закончыть роботы На дроде страж палніл мій молодшый брат Василь приґапіл єднак двох украіньскых полюців Може для того же западалж морокы мож на тогальці хоновере Оністеты усушелі гук жарен шыбко одстали ровере і за пристрашеным братам вышли просто до стайн світу з мінотарком в очы Брат сховал ся діж шыбко бы вид добре цутчека Го за такє пильнуваня Старшыранґом поліциянт повідал тілько О Зобаджяк кренці святем ні пит оніц пошли обой до Ізбы ді пристрашені ой матка і я чекали сме на вынік справы На щестя поліциянці рана ні міли оказиі зєдного посілку вінкєды матка положыла на столи хлеб масло і сер а отягнул бутелькы континґентовый вудкі Зараз в ізві змінила ся атмосфера Мє казали пуйть Докончыт міленя збожа Брат нє мусял бать ся уж каре а ойц мі мусял оддат камяня солтысові поліциянці набрали натжеконаня же єсли кєдись бы до влодні то в тым дому на певно достану Доброго хлеба з монкі зміной на схованых жарнах Бытеж то звіянти до зєдзеня і до выпітя