Архів
лемківского радия

Ваню Гунянка Стары і молоды част перша одтинок IV Тыждень минул покал Герасим Войтович пришол в тюрмі до себе Рукы од ланцухов іщы не загорили ся но голова уж не боліла і косты уж так не боліли По годині каждий ден выпускали арестантов на тюремний двор Где Гарасима передуло і осушыло сонце од тюремной мокроты А коли уж цілком пришол до себе позвали го до суду Слідчий судя посмотрил на Герасима важно і оговарит што на него ту страшне обвишыніє што в часі мобілизациі бунтувал покликаных штобы нашли на войну Нато єст свідкы війт і його Села Пробощ Смолярчук і учытель Кравчук Для Герасима То было обвиненіє страшне Но для суды оно не было страшне бо то не было певне такє обвиненіє такых самых обвиненій было в його актах соткы Слідчий судя розберал ся добрів австрийской політикі і знал што то ся плот нацийональной і політичной ненависти а также темноты народа Тот судя был чловік розумний не был німецкым а славяньскым поляком належал до тых зрящых польскых інтеліґентов якых товды медж польском інтеліґенцийом під австрийскым забором было мало Он розуміл што Герасим честний чловік чувствує себе членом великого руского народа потому попал в тюрму Но того в чом го обвиняют не зробил Признаєш ся до вины звідал судьо Нітла коротка одповід А як то было по твойому Так і так І Герасим розповіл коротко і ясно як війт на приказ жандарма гнал до міста всіх войсковых і на войсковых старых і молодых і он лем хотіл получыти війта з приказу мобилизацийного котры повинны іти а котры ніт Як війт з жандармом Зробили з того клевету што он бунтує против мобілизациі А пробощ і учытель Звідує ся судє Пробощ і учытель мазепы Німецкы Украінци і свідчат фальшыво на всіх тых котры не іх партиі Они будут на каждого свідчыти і ложно призягати кто уважат себе руснаком і славяном якы газеты чытал Я чытал рускы ґазеты як Полякы чытали польскы Тоты рускій аж до смерти Такій як в Москві Може такій цілком ніт як в Москві Польщы такій як в Кыєві Подпиш Харасим прочытал што там было написано Было так як говорил підписал Мож іти Привели го назад в його камеру Розуміл добрі што ніт надежды абы го выпустили покаль не буде конец войны Треба привыкати думал Хто може знати як долго война потягне Єдного вечера привели му товариша в камеру был то старий польскій ґазда з такы званой руской Польщы і з радомской губерны уж тряс ся од старости А вас діду за што взяли звідал ся Герасим Бо мні ся на вашого цисажа пристать гварит старік Поляк Ту у нас німа хлеба ґуд Тілько податкы накладайом велькє А наш цар нам подарувал податок а як не зароді то зо Сибіру хлеба довьозом Ту у вас дятовство под тым Ніємцом Таку віру мал тот старий польскій ґазда з радомской губерни і за таку віру го взяли Полюбил Герасим Старіка Поляка а Поляк полюбил його Оба в той войні За рускыма стояли єден другого не бояли ся бесідували свободну Шле дне за днями Неділи за неділями Уж місяц минул уж другій Скучно было Герасимови Старого Поляка уж давно взяли деси до Олагеря Пришол октобер новембер Єдной ночы Герасим услышал притуплену канонаду Бум бум бум і знов тихо рано ключык Холева отворил двери камеры подал Герасимови його капелюх і гыпарит Новойтович пришол час і на вас Зберте ся ідете на вольност забыло Герасимово серце Не вірил што добрі слышыт Од пару дней зауважыл што так ключник як і Полякы солдаты усміхали ся до него ліпшу порцию му приносили Што то має означати звідувал сам себе Герасим причына тому была така Австрийскы арміі были розгромлены рускыми цілковито коло милийона австрийского войска попало в Рускій Плін Австрийско польскы патріоты стратили цілковито надію на Австрию Обертали ся скоро в рускопольскых патріотов штобы пару місяців познійше по німецкой побіді обернути ся в рускопольскых патріоту Ключник запровадил Герасима в краковску полицию хде уж соткы нашых Лемков такых самых як Герасим ждали на транспорт в Талергоф в горах Альпах коло Герацу Австрийско польскы патріоты передавали скоро жертвы свойой политикы Німцям штобы скынути зо себе одповідальност Як австрийскы Полякы змякли завдякы рускым побідам над Австрийцями так Інци ствердили в ненависти до славяньскых ферретеров Австрийскы Полякы з помочом німецкых Украінцях вынашли зараду і шпіонаж умешного Народа до рускых побід над Австрийцями Тепер австро німецкы еґенералы оправдували своі поражкы на рускым фронті зрадом і шпіонажом осереды нашого народа обвиняючы в русофыльстві весь галицкій народ Німци встекли ся на Галицкы Ферлитере В тот час коли авсийскы Німцы были в найвысшой встеклости послі іх поражок в Галиччыні Єрасима привазли в талеро Был уж зніг і мороз на дворі Цілый тыждень новоприбывшы інтернованы прибывали в полотняных цельтах на гнилой соломі То была так зимана карантина Так очыщали кажду ґрупу привезеных а такы групы привозили каждий ден Вымерзла Герасимова ґрупа цілый тыждень і пришол час купати ся і іти до бараку Чудно то купельбила То лем Німци можут так купати Славян Таку купель лем кріпкый рускій орґанізм мог перенести і жыти Приказали роздіти ся до гола на снігу на морозі пред шопом Одежу забрали до пары якє пол годины стояли люде о голы і босы на снігу і морозі Покал не пришла колейка Коли выпустили зо шопы попередню партию закликали закликали Герасимову в шопі на цементовой подлогі Стояло великє корыто з водом в котры од часу до часу долвали теплой воды Там Герасим скупал ся ішол за другыма Знов на двор в сініх на мороз ізджал одежы котру о чверть годны кнул То тот тыжден Спаня В цельцях выгнилой за вшывленой Соломі і тоту купель Німцы называли Карантин По такой карантині загнали Герасима з другыма в мокры баракы котрых лежала така сама гынила солома Многы умрали уж послі такой карантины Герасим належал до тых што выдержали В бараках витали Герасима знакоми зо сусідніх лемковскых сел Вы Гєрасиме мате великє щестя што Вас аж тепер пригнали потіжал го Марко Репела Чом Місяц тому тоту кололи народ Як выбарше свыній А тепер уж лем по голові бют На другій ден рано Петро запряг найліпшу пару коней в селі як приказал жандарм заіхал о <unk> <unk> годині перед постерунок Жандарм іщы спал О яку годину пробудил ся встал оголил ся подвязал усы веру на моду німецкого Кайзера Вільгельма попереходил ся так з подвязаныма усами убрал ся потым снял із усол подвязку і выкрутил шпицом принял шаблю взял торбу крабин на рамену і был готовий в дорогу На тото Петро ждал дві годины Коли уж жандарм усіл ся на возі закомандурувал Єдзь хлопче цо коню выскочым за дві годины муше быть з рапортем Петро іхал уважаючы што бы кони не зопсул Но жандарму здавало ся то помому і гнал сам кони так што аж них піна на дорогу падала Приіхали Жандарм зоскочыл з воза перед касарньом а Петро о штобы ратувати кони не позволил ім спочыти а іздил по місті штораз то вольнійше Потым кроком аж коли на конях под присох заіхал на рынок выпряг привязал до воза і дал ім істи Сам сіл на возі Думал Петро о тым на што токы люде як тот жандарм родят ся і жыют на світі без серця без людского чуства до другых людей і дожывыны Жандармон хотіло ся встати годину раньше і за тоту годину лежаня і другу годину подкручуваня усол мало не змучыл жывыну і такому дают в рукы оружє і власт над народом І то дає му власт держава над своіма ґражданами Передумал Петро много бо часу было дост уж змеркало а жандарма не было Минула <unk> жандарма ніт минула <unk> Ні выбыла <unk>a Петро уж не знал што має дальше робити Ци ждати іщы дальше циіхати сам дом коне уж давно сіно покончыли уж зголодніли Пєдше ей Пєтже Іде жандарм пяний затачат ся Вывалил ся на воз Петро привадил до дышля кони і рушыл Кони были рады спішыли самы дому Помал Пєдше Тримай псу борату Ехзеш Вудкі Пєдше Я не пю пан байс ґлупі Але і сєстром Машуваном Я мам годы з ньом оженить везме до сєбіє За везме зо сібе за Ґосподнє а потым як ся троді де ся з ньом оженє Ладна Дзьоп віж цо Я пояду тераз там до вас Куганю Віо пустил Петро кони іхали долго молчкы Жандарм дримал подігали по догору Петро зліз з воза як робил звычайно подру штобы коньом было леґше Жандарм держал карабін медже колінами на верхній конец спере рукы на рукопер голову і дримал Петро шол по привозі Нараз скочыл і од ним взымагом вырвал жандарму карабін з рук Цєє скочыл обатурений жандарм злізай псє з воза крикнул Петро Ци зробиш хлопче ты віш ци ся чека за такій жарт То не жарт а правда Не мудруй а злізай з воза Не хочу тобом нашого воза паскудити Жандарм покорнул зліз Пєдшыку Цо ты дзєцко робиш буй ся Боґа А ты не боял ся Бога быти і мучыти мого невинного родича не боял ся Бога пхнути мене од воза коли мій отец хотіл мене обняти Не боял ся Бога безчестити мою сестру Не боял ся Бога мучыти жывину то і я не бою ся Бога убити тебе як встеклого пса Никому ти на світі не помог лем каждого мучыл Даюл ти часу на твой одченаш Єднак ци жандарм не знал николи свого одченашу ци забыл в страху но не мал силы скорыстати з того часу лем тряс ся як осика впал у выстріл Голос одбыл ся ехом о єдну і другу гору і вся утихло Недавно іщы такый герой Така власт жытя і смерти для много околичных сел тот страшний для многых нашых люди австрийскій жандарм лежал мертвий із рук хлопца Петро знял з него жандармску торбу з паперами і патронами і перевіз через своє плечо Потом выпряг кони знял з них все поскладал на возі обнял каштана потым обнял сивого і загнал іх в сторону родного села Воз оставил на краю дорогы а через дорогу в фосі жандармского трупа Сам пустил ся до верха Выліз Што было дальше дознате ся поперви циз брати раф о писань <unk> пред на думаю На початку <unk> р в Талергофі в німецкым Лагері для ліпшых сынов нашого народа брала смерть своє богате жнивы страшний плямистий тыв Убивал по <unk> люди денно Нечыстота густота мокрота в бараках і вшы запричынили тоту страшну епідемію Од власти не было ниякого ратунку вся німецка команда утекла за ньом утекли і просты солдаты вартовны Власт в середині лагеря оддали в рукы найгоршых криминальників котрых нароком провезли пред тым благер Тоты криминальникы обшукували померше якы гіґієны смотріли за богатшыма трупами штобы іх обдерти Єсли така гіґієна не могла зтягнути золотого перстаня з пальца священника то одрізала го з пальця Выбывали зубы з золотыма коронами обшукували за грошми здрали спокойников все што представляло лем даяку ціну А так аж выкыдали трупа Предбарак Селянскых трупов ім не треба было обшукувати по утых не было ни золотых перстиней золотых зубовни грошей Нич Дурного што тіла селяньскых покойников Занетбували часто труп під ного лежал цілый тыждень в бараку Но были такы случаі што і жывого тяжкого хворого Выкыдали разом з помершын Приміром єдного дня накыдали Предбарак Великій Стос трупов Нараз тот стос мертвых почынат рухати ся зо середины купы вартвых Выходит жывый Вытягат своє покрывало спомыш трупов і вертат ся назад в барак Нихто бы тепер не познал Герасима Войтовича глуздий чорний волос з білыма пасмами покрыл його улице І лем двоє чорных очей освічало го заміст лемковской огунькы на його плечах высіл дешевый німецкій коц ногы были обвиты шматами Правда Давали якысу одежу його будзя Но якосы вся она попадала в рукы криминальник котры робили з тым гандель Так што у кого были грошы то мог і поісти і одити ся тепло а у кого грошей не было то мушений был голодувати і терпіти холод Єднак Герасим держал ся кріпко Умерали коло него як мухы його сусіде по бараку Сусід по правой рукі на порычу умер вчыра полівой днеского ночы Герасим держыт ся Лем день то Герасим уж на дворі проходит ся перед бараком і думат Коли то все покончыт ся Коли Бог позволит вернути ся в своє село Што там роблят моі діти Як затягнут войну до весну та певно і Петра Возмут Коли так єдного Орана Герасим проходил ся пред своім бараком смотрит а там коло другого бараку Долха старосвітска лемковска гуня Ташто гуня діда Николая Щербы крикнул голосно Герасим і пустил ся штосил купятому бараку Николай А вас ту што пригнало обнял герасим діда Николая і почул од його глуны запах родного села Ледво дідо выдостал ся з обиму Краяна протер стары очы Смутрит смутрит Грасима то ты Я Николаю обнял тепер дідо Герасима І оба Заплакали Долго не могли ни єден і другій прити до слова Дусило в горылі По часі первий Герасим заговорил Та што там чувати дома Розповіл Николай як жандарм заходил до Герасимового дому і чого як Петро поіхал з ним до міста як больше уж не вернули Ни жандарм ни Петро Як ходили потом патрули за Петром по горах і пришло потым до війта што Петра схватили І розстріляли але тому грасиме не вірте То они для постраху выдумали Петра не так легко во горах найти он знає каждий гущок кажду нору А за дві неділы потом у выпадку рускы пришли і Петро пошол з ним Як долго были рускы у вас звідал Герасим Недолго вся дві неділы І то так лем переходили то на Венгры то назад Коли пришли в парафіяльне село то смолярчык вышол ім на стрічу з трираменным крестом і мал до них руску бесіду Пот запросил старшых до себе на хлепанію Там іли пили гуляли Три дни і ночы Мене серце боліло што рускы вірят такому свому враху і зраднику народа Коли я встрітил єдного козака Тявы ся розповіл Козак дораз пускакал до попа Што там было то не знам На третій ден была Неділья і сполячок пришол до церкви обвязаний з запухлым оком А коли рускы одступили то смо лярчу дораз донюс австрийскым жандармам кого в домі были рускы і хто бесідувал з ним І много народа забрали омышнены імен старого І думіл привез Лем діду не гризте ся мы тут долго уж будеме і дому вернеме потішал Герасим діда Ты вернеш ся Герасиме де іщы молодий кріпкій Але я уж не верну Чую уж што конец близко Померати буду спокойно бо тото о што я просил Бога сполнило ся Я виділ знову рускых в нашых горах вздю другій раз І я знам што як придут третій раз то уж наш народ буде освободждений раз на все на вічны вікы Молоды дождут того Сідуючий ден дідо Николай уж не мог встати Горячка приковала діда Доприча Дивно было лем тото што коли в той тифозовой горячкы люде тратили памят то дідо Николай до самой смерти все знал і все коло себе виділ А Тыр асиме знаш што твоя Ганя і Симон Филипов рады себе мают Первий раз слышу зачудувал ся Герасим А я знам усміхнул ся Славодід Добре діточкы буде пара Ты ім не будеш боронити побрати ся Герасиме Боже грань та я ліпшого зятя собі не жычу Семен Хлопец честний шыковний працовитий і найліпший приятель мойого Петра І магій І майстер якій Таж он што лем в рукы возмето зробит колесо колесо плуг плуг саны саны і все такы шыковны з його рук виде што любо смотрите Задоволений был Герасим што його Ганя выбрала Симана І он долго бы хвалил дідови свого будучого зятя Но дідо уж не слухал го сконал тихо А його чыста добра душа полетіла ку Всевышньому штобы поскаржыти ся му всю біду та всі кривды якых дознал дідо Николай Щерба ту на землі якых дознає поневолений його родний народ обнюгали його тіло бараковы гієны Не нашли нич колного лем стару дротувану пипку Не взяли ім Не зтягнули з діда і стару лемковску долгу гуню Не было на ню купца в талерові Коли бы на трупі нашли даяку паньску куртку паньскы порткы штыблеты то стягнули бы і продали Дідово тіло выкынули з парака на купу трупов такым як го привезли в Талергоф в його старой народной лемковской Одежы Каждого дня гробаре копали велику яму на <unk> мертвых котрых кыдали в тоту яму без трумен обдертых з одежы Так хоронили нім Цеславя Днеска медже тыма трупами было тіло і діда Николая Щербы Кынули го в єдну Могылу з тілами селян од Сянока од Санбора од Перемышля од Станиславова Львова Бучача і Кулуми лежат іх тисячы німецкой землі В Альпах под Соснами Лемко Бойков і Хуцу Вічная ім память