Archiwum
łemkowskiego radia

Ваню Гунянка стары і молоды част перша одтинок I В третій ден По мобілизациі до полудня в село Р шли два австрийскы жандармы На дворі стояла прекрасна погода і майже всі працували в Полі Єдны подкошували жыто другы розтрясали спознане сіно жены поволи лен З поля положеного высоко видно было сельску дорогу як і ціле село як на долоны За чым то жандармы пришли в село І то аж двох думали люде Лем єден війт знал за чым пришли в село жандармы і дораз запял косу в землю і пустил ся ку обыстю Жандармы скрутили просто до війта Дост долго посідили там і за даякій час вышли разом з війтом і пустили ся долу село Коли пришли коло хыжы Гарасима скрутили в його обыстя Гарасим виділ з поля як жандармы шли до війта а потом з війтом до уселу І коли увиділ што скрутили до його дому то дораз пустил ся і сам дому Марта і Ганя были дома коли війт з жандармами вошли в хату Дзінь добри рявкнул старший жандарм Марта як тримала глиняну миску в руках так і выронила лем черепкы розлетіли ся га зареготал жандарм на злодію Чапка горе правда пане Вуйце Ґє твой хлоп Дняня в полі я іх закличу одповіла за маму Ганя помарти цілком язык скочанів У Марты был барз острий язык на чылядника і на такого што бы был ныже но коли бояла ся кого то дораз забывала язык в ґамбі Ладна дівчына Такій псяк гревш бєка таком ладном цурком І жандарм хотіл обняти Аню єдном руком за шыю но она ото пхнула од себе жандарм Марта поблідла як полуд В тоту минуту стал Гарасим в дверях а за ним Петро Гарасим лем позріл наганю Марту і жандарм то понял все і звернул ся до непрошеных гостей з твердым слова А вы панове коли придете в чужий дом то заховуйте ся як люде Выйте запамятайте собі тото што сте виділи І чого вы панове пришли до мене А ты хамскє сєрво то ты нас хцеш учыть як мы ся маме заховать вскочыл до Гарасима жандарм і ударил го в лице ютро беш ден дал на Шубєніци Петро скочыл для обороны свого родича но Гарасим Рюк твердо Ти Петре заховай ся спокойно они за тото одповідят таж в державі мусит быти іщы даякій закор бо як го ніт то она пропаде Припильнуй Петре коней дай ім дашто певно будут потребне Ґємаш любля врявкнул жандарм на Герасима глядайте одповіл Герасим Старший жандарм поставил молодшого з карабыном на готові при Герасиміі приказал Як ся рушыт шебіць або за Шеліць як пса Сам з вітом перекынули хыжу і обыстя о горі ногами Глядали перекридували пороли розбивали до позного пополудня Рублей не нашли Но нашли книжкы і газеты печатаны рускыма буквами І того было дост для мучынія і замученія чоловіка в Австриі в часі войны Против Русиі А тота война уж почала ся Австро Венґерия і Германия напали на Русию Сконт ты маш ты москівскє ксьонжкі ґазеты Ниєдной московской ніт а всі львовскы Перемышльскы горлицкы Та ци я Вам куме не говарил што книжкы і ґазеты до ничого доброго не ведут Аби сте посміхували ся сме припомнул Гарасимови війт Герасим не одповіл нич бо што мало одповісти Он старал ся пред тым почути своіх старшых односельчан а не был в силі так як тепер під багнетами жандармов можы силити спочути получыти війта А тераз слухайте хамє Русінє жандарм вынял записану книжку і приготовил ся до писаня Чы ты поджас мобилизациі бунтовал хлопув жебы не шли до войска Повіц правды чы знай ся тодє не будом меншыть тыко ся одразу повішом А може як попросіш то тжеляю Никого я не бунчувал Авецо на то вуйце А видите куме Ци я вам не говарил тримайте язык за зубами не памятате припоминал війт Гєрасим не одповіл лем сплюну Іма часу з тобом цереґєле провадіт вуйсє рыхтуй ся конє Але добре Тачыі ту добры як не Гарасимовы Гарасимовы найліпшы в селі подумал війт і звернул ся до Марты Но Марто тепер ґаздиня Вы і я розказую Вам форшпан Запряг Петро коныкы жандармы посадили Гарасима на його воз і привезли на постерунок в сусіднє центральне село Там іщы раз допрошували го і били Коли на другій ден рано везли скутого Герасима до міста перед суд то видно было што не дармували рукы австрийскых жандармів Герасимовы очы были поподбиваны лице опухле в синяках Коли Петро привюз няня на постерунок то не бавил долго лем вертал дораз з коньми дому выпряг ставил в стайню заложыл ім сіна за драбину А сам уж добрі вечером вернул ся ку постерунку Там под постерунком цілу ноч подслухувал і ждал коли няня повезут до міста штобы видіти ся іщы зо своім добрым родичом І коли рано Герасима вывезли з постерунку і Петро увиділ його збыте лице то заплакал як дитина Посмотрил отец на свою дитину очами полныма родительской теплоты і старал ся потішыти його теплыма словами Не плач сыну видиш і мене болит а я не плачу Тай ти уж дорослий плач не поможе лем покаже слабуст чловіка Покал мене не буде та будеш ґаздом Лем пильнуй ґаздовкы Я мышлю што скоро верну може завтра а може позавтра Як раз привели ку постерунку больше такых герасимов і з другых околичных лемковскых сел І єден священник был медже ним Тот што был добрым для народа і чытальны одкрывал по околичных селах і двох студентов бурсаков Привели єдного учытеля Посмотрили на себе арестуваны і вытали ся очами Забыл раз воль обтер Петро очы тепле чуство надія вступила в іх серця Та мы не самы нас больше І буде больше Ей Боже ци приде до того даколи штобы мы всі такы были всі разом постояли за своє Товды бы над нами не посміли звідати ся А при такых війтах якых мы выбереме при тых новых духовниках і учытелях якых нам насилают нашы села Нам приходит тяжко Тяжко нам буде бо сме Так думал Герасим Петро стиснул зубы і думал о помсті над мучытелями Ей як бы я так того гыррубого жандарма што так Здіват ся над моім добрым родичом хватыл в своі рукы дагде в лісу як з него стяг такій протокол што бы попамятал Може даколи приде моя година Подігали форш паны Посадили жандармы всіх арестуваных на возы Буд здрав сыну пильной ґаздовкы Герасим хотіл обняти сына но жандарм пхнул Петра на бок В тым самым центральным селі де находил ся постерунок тлустий духовник смолярчык і худий учытель кравчык сиділи при фляшці Руму Не мож сказати што всі німецкы Украінци пяници но такых пяниц як духовник смолярчык мало найти лем учытель Кравчук мог з ним змагати ся в пиятикі Но Смолярчук наконец все был о гору Бо як уж выпили поєднакой порциі то Кравчук забывал о собі і спал а Смолярчук співал Того самого дня вечером коли Герасима арестували учытель Кравчук шол до духовника Смолярчука Смолярчук послал по рум Оба любили рум найліпше но то не значыт што бы гурділи паленком Любили і Пеленку но радше мали рум Коли принесли ім фляшку руму і выпили оба по порциі павым басу смолярчук Пришол конец кацапам най жыє самостійна Украіна заспівал хриплым тенором Кравчук і знов налял духовник учытелю і собі Выпєме за самостійну Украіну за самостійну Украіну На погыбельпам На погыбель Знаєш Смолярчук Войтовича повісят Бігме повісят Свідчыт війт што бунтувал против мобілизациі я сам посвідчу Я посвідчу бігме посвідчу Бойтович небезпечний кацап мудрий хлопиця Но што ж коли кацап А знаєш Смолярчук што мы можемо позбути ся тепер всіх Кацапів на Лемківщыні Нам ся повірят на котрого мы покажем і посвідчымо то му конец повісят А коли не стане мудрійшых кацапів то ціла Лемківщы наже Нарід пійде за нами бо другых не буде Я вже маю списано всіх попів кацапів всіх студентів і всіх мудрійшых мужыків Пишу товаришам в другых повітах што самы робили Всю Лемківщыну вычыстимо од моз фофыльства І так Смолярчук і Кравчук попывали рум і складали список найліпшых лемковскых сенов якы не захотіли служыти Німцям против руского і взагалі славяньского народа не хотіли зрадити свой род Ниякых державных законов тоты люде не приступили лем што в них было внутранне чувство ороцтва з великым рускым народом і славяньскым родом но єсли зато арестувати і убивати людей то в Австро Венгриі треба было бы арестувати і убити милийоны народа Ту треба было даякого другого поводу для масовых арестів треба было доносов за зраду Шпіонство образу Маєстата і так дальше Австрийско німецкого правительства была ціла партия в Восторной Ґаличыні выхована ним в нашым народі партия ненавистнико руского і свого украіньского народа і славянства в загалі Тоты люде называли ся Украінцями украіньскыма нацийоналистами украіньскымами або і украіньскыма социялистами Но тоты партийны назвы были лем покрывком бо всі они были німецкыми Украінцями І з великым украіньскым народом з його великом історийом і історичныма стремлинями тоты німецкы Украінци не хотіли мати ничого вспільного З істориі Украіны они выбрали за свой ідеал зрадника Мазепу зрадившого Украіну і Росию швецкым наіздникам на Руску землю Німци готовили ся давно для захвата рускых земель головно богатой Украіны і для той ціли готовили собі проводников за Украінців в Ґаличыні выховували в церквах і школах зрадників славянства А коли Німцям і іх кайзерам Вільгельму і Франц Йосифу уж здавало ся што они уж готовы до войны так што в цілковитой іх побіді над восточныма славянами Не може быти ниякого спомніня они напали на Росию в середині літа <unk> року І Німці не помылили ся што до своіх німецкых Украінцив в Галичыні Ни у одного славяньского народа они не нашли столько і такых вірных аґентов як у нашого народа в Галичыні То были галицко украіньскы нацийоналісты Фальшывы украіньскы нацийоналісты лем для ошуканя народа бо направду то были німецкы Украінци німецкы аґенты і шпіоны на случай німецко славяньской войны І коли пришла така война они выполняли свою поду службу найбольшым врагам свого народа як найвірнійше Што было дальше дознати ся поперві Не поднес ся головы як кажды лемко бенде патрил земя усміхне ся як бы дол себе і пойде розколовысаным крокєм чез званий чменя єйо в санєсє головы як каждый Лемко Беде патрил в земя Усміхне ся як бы до сєвя і повіде розсколысаным крокєм през зланы єнчменя і овса Во в сіску знайде осе куюнцом длоньом погладі Дзятек головы Іранкєм на ново обероля Іранкєм на ново обейде роля Іранкєм на ново обейде роля Без сонцу спойжества Бес сонцу спойжецтва Бес сонцу спойзит тваш отварце Бі сонцу спойжет тваш отверце Без сонцу спойжет в твашы отверце бес сонцу Звойзит пас од парты До позной ночы Смолярчук і Кравчук составляли список уж Фляшка стояла на столі На конец список был готовий <unk> фляшка порожня Смолярчук затяг своім ряпавым басом а кравчук положыл голову на скрещены рукы на столі і захрапіл На другій ден до полудня ввезли жандармы под багнетами первих москвофильов а за ними іхали смолярчук кравчук зо списком новых жертв Приіхали до міста слышно было голосу Шпяґіі Шпяґіі Коли приіхали на рынок то велика гуро Малюда там собрала ся Видно тоты люде хотіли показати свой патріотизм такый якого іх научыли а научыли тых людей ненавидіти рускій народ і вірити што Німци іх братя по западной цивілізациі люде горящы патріоты выкликували Москале псу браты о видіш попся крев маш за рубле І ударил якысий антек священника по голові Покаль жандармы привели тоты первы жертвы в тюрму покаль затворили ся за ними ворота з многых поляла ся кров В тоту саму хвильку Смолярчук і кравчук пукали в двери канцеляриі пана Старосты Пан Старостав стал подал руку єдному і другому і просил сідати Чым Мог ом служыть звідує ся староста Смолярчук і Кравчук представили старості листу мозґофильом і почали доказувати якє великє небезпеченство они представляют в часі войны для повіта через котрый ідут поізды з войском а другы войска маршыруют на ногах на восточный фронт против найбольшого ворага найяснійшого пана і його державы Староста переглянул листу Майже всіх тых людей знал особисто знал іх як людей спокойных порядных і Двере зых Однако знал іх так же як свідомых руснаков русофильов Дзякує і запомнал о вашых заслугах для найяснійшого пана Довіциня Однако пан староста уж не встал і не подал ім рукы Не посмотрил му в очы лем кывнул ім голову Не знали што думати о тым нашы два німецкы Украінци і коли вышли зо староства той самы не могли долго смотріти єден другому в очы Коли Смолярчук і Кравчук вышли зо староства то як раз в тот час розходили ся люде што показували свой патріотизм на нашых нещастных жертвах коло ратушы Антек Пачно рускій попошайме му трохе кості В одной секунді смолярчук і ґравчук нашли ся в середині а анткы почали попыхати на них єден другым барче як му рубле служом як керно з пана Гравєґо люде добре почал молити Смолячук я не рускій є Москаль я Украінец го зареготала гурма То так як бы Жыд повідал Я не Жыд я ізраеліта поучыл іх Антек біць псу братів і кынули ся патріоты на нашых двох патріоту Ледво приходячой патрули удало ся освободити нашых двох героів і з рук другых героів ледво жывых збытых на всі бокы высадили солдаты на возі казали слугови завезти дому Коли Петро вертал дому з постерунку Марта уж кончыла палити решту книжок і ґазет якых Жандармы не змогли уж зо собом забрати Нашла ся в огні так дорога для Петра істория Руси і книжечкы зо Львова о чолах о садовстві і як чорт горілку варил Ганя просила Молила маму што бы того не робила но Марта выгнала ся на ню Кочеро Забютя якы не тоты книжкы і газеты то бы не было такого нещестя Што я тепер бідна почну без ґазды а тому вшыткому книжкы газеты винувати Як мі іщы принесете дохыж даяку книжку або газету то вам рукы кочерхом попритручам Заплакал Петро коли Ганя розповіла му што мама зробила з книжками Доне за книжками Петро плакал над свойом мамом його мама выдала ся му образом дашого бідного народа котрий боіт ся книжкы і ґазеты як огня Так го замучыли пригнены Учат нас в церкви коли тя кто ударит єдно лице надстав му другє мы надставлям І тоты Самы што нас так учат бют нас больо в оболицях Кровавлят нас мы терпима Учат нас не убий а самы убияют нас і приказуют убивати нам родных братів Учат нас любити близнього а самы ненавидят нас мучат і кормят ненавистю до нашого брата Не могло тото в молодой Петровой голові помістити ся Або они зле учат а добре роблят або добрі учат а зле роблят Так дальше быти не може Бо коли мы будеме слухати іх наукы і так робити як они кажут то єст не будеме обороняти ся лем надставляти другє лице то тако і з нами покончат учат нас прощати всо своім врагам Та як мож пребачыти такому дикому жандарму што здівал ся так над моім добрым родичом та в єдным волоскым городича больше чести людскости як в цілым австрийскым жандармі Он больше походит на дикого звіря як на чоловіка і не варт аж жыти такій звір медже людми ліпше было бы голубити як стику пса Засвітили ся Петровы очы як бы інший дух в негоступил мягкост уступила твердости Втер очы уж больше Не плакал присягнул душы помсту за свого отця За свой нор В селі утихло Мало такой гаты з котрой не взяли бы дакого на войну Зберали з поля хліб ногоц хлібусь был прекрасний Не тішыл так як по другы рокы Єден лем дідо Николай Щерба радувал ся в душы Не было дня штобы не выділи діда іти молодецкым кроком з нижнього конця села на Нижны до Войтовича Далеко іщы сут звідувал ся Петра Кто Бодай тяктож бы козакы Часом Петро дорвал даяку польску газету і поділил ся з дідом воєнныма новостями коли тоты новины были недобры для рускых дідо невір Тфо Але брешут іщы такого не было штобы рускы дали ся Мадяр А коли вычытали што рускы уж тарнопель бучат взяли ба ба то уж днес завтра они будут ту таж я за молоду до Самбора іздил коньми коли іщы Колей не было а бучач то раз за сам бором Нагнеска то уж вшытко на наступний одтинок запрашам за тыжден Дякую Моніка Тылавска