Архів
лемківского радия

Тот проґрам повтаряме словиця Проґрам о словах нашых і не нашых для пяных словами і слів жаждаючых О языку і на языках Словиця Видам Красні Словици тіж нажыво тіж з під вышовского судия радия ЛЕМ фм демко Трохановскій істоі З стороном а бесідувал єм тыждон два тыжні тому пониж тыжни тому не было проґраму о В попереднім проґрамі о списі послідным списі в результатах того спису з <unk> рока дякую за вашы майсты котысте прислалено Дм крепка Фм бо я так песимістичном скінчыл ся мі здає зато днес буде барже оптимістичном а то зато барже оптимістично понеже недавно минула як уж єм в проґрамі Три Світы бесідувал річниця святочного выголошыня акту кодифікациі русиньского языка на Словациі яка проходила в <unk> році <unk> дня січня януара Зато не был бы м собом кєд бы м не припомнул барз цікаве інтервю Кавальчыкы того інтервю неціле з паньом доцентком Анном Пішковом директорком Інституту Русиньского Языка Яго награл в <unk> році як раз на <unk> літє кодифікациі але здає ся мі же вельо проблемів вельо тем актуальных доднес А сама істория до того як дішло до кодифікациі русиньского языка на Словациі барз цікава зато днес приведу обшырны фраґменты того інтервю а очывидно зачну од того як то ся зачало Потім буду скорочал тото інтервю входячы іщы якій буде наступный кавальчык припомнийме собі як тото выглядало в <unk> році <unk> років по святочным акті выголошіня кодифікациі русиньского языка Як ґу тому дошло то гм треба ся вернути ісі пару років дозаду такым граничным был рік <unk> насобовы возроджыня русиньской народной ідентиты взний русиньскых орґанізаций першой русиньской орґанізациі русиньска Оброда шпецифікуваня цілів роботы той орґанізациі в рамках народносного контексту так же Єдным з тых вызначных цілів котры тота орґанізация собі поставила то было колифікация русиньского языка возроджыня народной ідентиты Русинів на Словакі заведжыня русиньского языка до розлічных сфер жывота так же ту были власно зачаткы а то є зо рік <unk> округлы столы котры со зачали в тым часі орґанізувати коли си зачал формувати русиньскій рух то были В <unk> рокы а в <unk> році офіцияльно узникла русиньска оброда так же уж ся зачал формувати айда якій конкретний проґрам народного возроджыня Русинів на Словеньска но была выдана декляра ция в якій русиньска оброда выголосила тоты основны ціли якы мают служыти ґу возроджыню народной ідентиты Так же то были рок рік <unk> рік <unk> в котрім в основі уж взнико в тым часі фунґувало дакілько русиньскых орґанізаций перше з них знаєме же взникало польску Стоваришыня Лемків то было і в <unk> році так же друга была русиньска оброда а поступно зачали зникати русиньскы орґанізациі в розлічных краінах так же у Мадярску на Підкарпатскій Руси а так дале так же То был час <unk> років зачаток а в <unk> першым році власно Русины зачали як зачали мыд зі собом офіцияльно комунікувати Русины з розлічных краін в рамках тых своіх орґанізаций так же доходит ґу в заложыню Світового Конґресу Русинів То был рік <unk> і знову была то орґанізация котра споявала вшыткых Русинів і знову была потреба конститууваня даякых даякой сполочной деклярациі сполочных цілів про вшыткых Русинів дозначынь Приправе ті проґрам котрий бы ословлювал кажду з тых русиньскых орґанізаций в каждій краіні Так же знову Світовый Конґрес орґанізаций як єдна з найважнійшых орґанізаций яка споювала вшыткых Русинів приправила свій проґрам і такой на першым конґреси уроци котрый был в Меджлабірцях знову выголосила пріорітным цільом русиньского цілорусиньского руху то значыт же на лем русиньского руху на Словакі але цілорусиньского руху бы мала быти кодифікация русиньского языка або створіня самостатного русиньского языка так же то бы в рок рік <unk> но а з тым цільом в основі конґрес або делеґаты Конґресу заговорили же на таку роботу треба самособо квалифікуваных філолоґів Жебы приправити норму русиньского языка так же конґрес запропонувал скликати такій такы форум семінар або форум інчого характеру на котрым бы се зышли Компетентны квалифікуваны люде лінґвісты і власно зачали бы дискутувати о кодифікациі русиньского языка То почато сут самы початкы о котрых вы бесідуєте Повічте мі бо потім уж Світой Конґрес з Русинів был тым зачатком але тіж мотором Ґутому жебы одбыл ся Першый Конґрес Русиньского Языка Так мотором ґутому был самособов Такым важным мотором мож повісти был Світовый Конґрес зато же він высунул Тот ціль кодифікациі русиньского языка але самособо перед тым іщы русиньска оброда Але русиньска оброда коли высунула тоты цілі то затыкали лем єдной части Карпатской Руси то значыт Словакі Так же русиньска оброда в тых самых зачатках ісі перед тым як офіцияльно взникла перед тым взникнул ісі культурний рух Русинів у Меджлабірцях ісі перед зником офіцияльным зником русиньской оброды Так же ущыт культурний рух Русинів власно зникнул <unk> Бо в новембрі децембрі або коли зачали тоты револючны подіі так же ущыт культурний рух Русинів Уважала о тым же є важне жебы назад самозродила ідентіта Русинів а жебы самособом ай русиньскій язык ся зачал учіти в школах наперед зауважывало лем у першым класи а найвысшых ступнях зауважывало же ся перейде на навчаня украіньского або росийского языка так же такы такы увагы такы погляды были у тых часах самособом ситуация змінила як зникла Русиньска оброда А як взникли всялякы полемікы дискусиі в часі коли коли русиньскій рух бы ходил із тыма цілями конкретныма главно што то коло кодифікациі русиньского языка так же то были дискусиі на розлічных уровнях локальных реґіональных цілослованьскых дай ся повісти дискусиі котры котрыма русиньска оброда або русиньскій рух за обертам на штатна інституция так дале так же так же тот час то были тоты <unk> рокы тісно по <unk> році коли коли кодифікация як така самособову ся зачала зачало со нєй бесідувати ісі до того самособовы як вникнул в Світовой Конґрес Русині так же на Словакі наіститы погляды односно кодифікациі русиньского языка уж были перед тым але до такой даякой подобы До такой подобы жебы ся зачало даґолоґічно поступати а конструктивно поступати в тым процесі так тоту путь думам же ініциювал і выстелил як раз Світовый Конґрес Русинів Початкы <unk> років то тіж предовшыткым така будуваня першой базы базы слів гей нова лексика котра ся я мусіла явити в языку а котрой може і не было зато же не мож было офіцияльно хоснувати русиньскій язык І ту пывно барз помічныма были медия русиньска преса народны новинкы Русин ци то они тіж помагали ґу тому жебы стандардизувати язык жебы го кодифікувати Но я бы повіла же а є той парадокс в нашым народносным жывоті же тым першым медийом котрий котрий зачал говорити і робити над штандардизацийом то не были народны новинкы і Русины але то было ісінове жытя То значыт украіньскы новинкы котры выдавалы Культурный Союз украіньскых трудящых а в тых револючных роках власно знову ожывали погляды чытателів дописувателів і інчых людей жебы жебы в новым жытю ся обновили сторінкы на діалекті Як знаєме тоты сторінкы на діалекті Нове жытя выдавало і дес уж в симдесятых роках <unk> по <unk> році тоды так істо в такых свободнійшых часах все тота тенденция народного языка была Слідна і притомна в народносним Руси Русинів так же і у році <unk> взникат голос Русинів то значыт двой сторінка у украіньскым періодику нове жытя так же уж тоды <unk> рік То был простор у новім жытю де ся помале зачала зачали публикувати статі на діалектах і редакция уж мусила зато же мала статі од розлічных дописувателів чітателів з розлічных реґіонів уж тоды мусила будувати холем якусь таку Мотроредакчну норму так же уж тота стандардизация языка зачала у тым часі но окрем того уж скорійше або давнійше перед тым зробили переклады текстів з церковнославяньского языка до русиньского языка отец Франтісє Краня котрий долгы рокы двадцет років діял якы священик у Меджілабірцях іщы в вісемдесятых роках ХХ стороча створил там у Меджілабірцях языкову комісию котра робила на перекладах церковных текстів із церковнославяньского до русиньского языка так же В <unk> рік то значыт был то час коли коли праві тота Комісия Языкова при меджілябірскій парохіі уж мала даякы правила своі на базі меджілябірского діалекту так Понукли тоты правила редакциі Нове жытя коли зачал выходити голос Русинів тій редакциі жебы ци редакция бы была охотна тоты правила прияти або не так же уж то в тым часі ішли на териториі Культурного союзу украіньскых трудящых котре ся потім переменувал на Союз Русинів Украінців зачінают ся першы дискусиі о будучій нормі літературного русиньского языка Но і в <unk> році континували сме в бесідум же зачало ся же хоц псы брехали то каравана іде дальше Послухайме Наступного фраґменту того інтервю Стандардизация як єм говорила зачала ся од того рока на сторінках Голоса Русинів самособовым Тот процес выкликал розлічны погляды розличны даса повісти аж такы неприятельскы одношыня медже людми котры робили голо з Русинів мимо ходом Ям была одповідна редактор казаголос з Русинів може затоснійшев редактор не повірил тым іщы Юрий Дацко Зато же моя дипломна робота была і на базі русиньскых діалектів так же мала єм ґутій темі близко так же зачали сме дост ініциятивно робити тоту сторінку Так самособом тото выкликувало всебільшу таку аверзию Єднак ґу людям котры робили тоту сторінку котры редаґували і котры были пересвічены о тым же русиньска народна ідентита і русиньскій язык то є наша будучност Так же в тым часі настал такый злом дас повісти же праві тоты люде котры ішли в ті прорусиньскы линиі в рамках Культурно Союзу Украіньскых Трудящых і з той редакциі нове жытя наконец мусили одыйти Так же м они сут ци шефредактор котрий состал по році серд Александер Зозуляк ци дальшы редакторы як пані Анна Кузмякова пані Мария Мальцовска пані Квитослава Копорова і я на конец мыс Нового Жытя А Бу Мальцовска із дружно перед одышли і по внику русиньской оброды взникают народны новинкы і часопис Русин то значыт є уж нова дальша етапа культивациі русиньского языка де не было проблем му з тым же ций русиньскій язык має быти або не має быти То был основний проблем до того часу гей В році <unk> зникат Редакция Русин і Народны Новенкы при русиньскій оброді у Пряшові Но а ту власно уж зачінат новый процес рік <unk> зник редакциі Перед тым уж был Світовый Конґрес Русинів у р у марцу внек русиньской оброды так же то уж были цалком новы условія котры были приязнійше нахылены тому же перспектива взнику даякой нормы русиньского языка ту буде Окреме Світовый Конґрес Русинів в тым же деклярувал потребу створіня языковой комісиі інтерреґіонально языковой Комісиі дал як бы таку уж конкретну задачу конкретным людям жебы зачали робити над літературном нормом так же рік <unk> был І конґрес Русиньского Языка в бардиівскых купелях так же уж там ся дискутувало офіцияльно о тым же як бы русиньскій язык мал вызерати то значыт Мы знаєме же русиньскій рух ся розвивал у розлічных краінах так же бо треба зволити даяку методолоґію будуваня нового літературного языка то значыт ци то буде язык котрий буде сполочной про вшыткых Русинів або то буде Дака інча вариянта така котру бы люде приняли тото было основным цільом Такій по першых успіхах в тым інтервю што чуєме по заложыню першых інституций зачынают ся проблемы але они не од того жебы іх не мочы Розвязати послухайме дальше Ситуация со змінила знову в року <unk> Коли доходит ґу зміні політичній наступила нова нова Польбах со змінила вляда то знач змінила і приступ ґу фінансуваню того інституту так же Да ся повісти же по нецілых двох роках тот інститут заникнул з фінансных причын так же в <unk> році заникнул але вопрос заставшо і зачато в роботу На щастя за ты два рокы Інститут встигнул приправити вшыткы тоты потрібны материялы котры на зачатку р на зачатку рока <unk> януара могли ся полужыти як тота основа про формальне выголошыня колифікациі так же само собом тота путь ґу колифікациі але не была легка нияк раз не была легка зато же як сы зачали Конечно робити роботы зачали іх професийональны люде робити тота робота в основі за нецілы два рокы мусила быти знову знову перервана і мусили заглядати знову новы можно сте як власно в зачатій роботі на колифікациі русиньского языка продолжывати А як выглядат сама робота над кодифікацийом тотоців звідал в <unk> році паню доцентку люб якій діалект выбрати якій реґіон за основный на котрым буде сєровова кодифікация послухайме Было то рішыня Конґресу Языкового де делеґаты приняли резолюцию же в окремых краінах де Русины жыют основом кодифікациі языка бы мали быти діалекты котры фунґуют най найбывшій териториі котры котры сут дес в середині сут ограничены од тых периферных діалектів де більша інтерференция меджеязыкова так дале так же было вырішене же Перший бот же русиньскій язык є на основі фонолоґічных морфолоґічных знаків належыт медже восточнославяньскы або выходуславяньскы языкы То значыт же на основі того было треба ай выберати котрий з тых діалектів што є призначне при выходуславяньскы языкы то знач погыбливий вольний акцент А інчы знакы фонолоґічного характеру так же на основі того языкова Комісия вырішыла же тыма діалектами котры одповідают тым нормам котры платят про выходославяньскы языкы бы мали быти язы діалекты Выходу Земпліньскы і западо Земпліньскы то значыт не сут то лем сненьскы діалекты але сут то діалекты на выход од рікы Лаборец і на северозапад од рікы Лаборец так же сут то щасты і діалекты лабірскы але тоты в котрых є Притиск то значыт акцент вольний і різномісний так же тото была тот был основний принцип котрий на котрым ся лінґвісты згодли кєд значыт хотіли клясифікувати русиньскій язык як язык выходославяньскій Так же в основі на засіданях тых языковых комісий і тоты люде котры ходили на засіданя самособом дакы меньшы проблемы все взникали што ся тыкат лексикы даєме тому што ся тыкат морфолоґічных знаків новой нормы языка фонолоґічной а так дале але не были то такы проблемы на котрых бы ся не дало догоднути покы все думаєме на тот основный основне критериюм же русиньскій язык належат ґу выходославяньскым языкам І так <unk> січня і <unk> січня януара ой <unk> р была выголошена кодифікация русиньского языка на Словациі А потім даякы проблемы Чом не вшыткы єй принимают Ту іщы єден з архівального інтервю з паньом доцентком Андом Плішком Я не думам што є лем Ваш проблем то є проблем каждого языка а окреме языка котрый котрым говорят люде без власного штату то значыт люди сут розметаны по розлічных реґіонах штатах а так дале Другый аспект є же язык є кодифікуваний коротко <unk> років влас <unk> років так же я думам м же ту абсенция традиций долгорічной традициі є тым проблемом датса повісти котрий гамує або не дозволює людям прияти тото што шо взникат то значыт і процес асиміляциі тому наісто не хоснує так же Тото што вы говорите тото є у каждій краіні найочывиднійше то є на Підкарпатю де ся повісти дає уж была у посліднім часі приправе на <unk> кодифікация русиньского языка Самособом тото не є проблем бо язык є жывый орґанізм котрий ся мусит розвивати Є нелоґічне і не можу за стотожы стымкєд хто сповіс же язык был кодифікуваний раз і тото тото є конец вшыткого Нє то є зачаток процесу а треба рахувати з тым же у языку все будут зміны зато же все перебывают новы дайме тому слова у лексици Прибывают слова не лем выходу славяньского выхославяньской словной засобы Западу Славяньской што з такыма словами Як іх зарядити до катеґориі русиньского языка то значыт все прибывают новы лінґвістичны проблемы котры лінґвісты будут мусити рішати Так же вопрос змін у языку то буде вопрос доты докы буде русиньскій язык фунґуватий в офіцияльных сферах атле так же я не виджу в тым ніч пляного ніч свого То як люде принимают або як не принимают то єст знову вопрос традициі гей вопрос культурно освітной роботы Но то я думам же є мало кєд є язык кодифікуваний а о тым языку наприклад <unk> км од пряша нихто або мало хто знає то значыт тота освітна робота нам тухыт Такы підпорны проєкты котры бы котры бы были заміраны на русиньскы язык Як знажеме зробити літня школа русиньского языка зникают в вечірній школы русиньского языка Так же Я думам же кєд Русины собі усвідомлят же што є пріоритот у іх народносным жывоті Думам же і тот розвой языка і з тыма змінами коли буде освіта людей на належній уров не будут мати достаток інформаций о тым што ся діє в языку в іх народносным жывоті атле Думам же і тот приступ буде цалком інакше але Думам же в першым ряді треба перегоднути приступ ґу пріоритам народносного жывота што хочеме кєд хочеме жебы ся наш язык заховал розвивал то значыт мы мусиме ся зосередити зо свойом роботом своіма проєктами як раз на тот ціль Так же тото же хто з повіз його не примам бо у нас є то інакше ну так є то такый лаічний погляд ай є то в каждій краіні є то природне є то нормальне але уж кєд мы хочеме жебы наш русиньскій язык ся вжывал в офіцияльных сферах жывота так на то мусит быти професийональны інституциі а рішыня тых професийональных інституций самособу Мали бы мали бы акцептувати айы штатны інституциі што у нас наприканслоньску ся діє А то же еґзистує даяка паралельна іщы приватна норма бо внутро субєктова даяка норма но В даным штаді розвия языка по <unk> роках кодифікаций я то не виджу як проблем ту все іде криштализация дачого Факт же заснажеме выховлювати новых людей лінґвістів котры перейдут уж то пятрічному світов зачынают штудувати в докторантскым студийным проґраму мі лінґвістику то значы кєд прийдут до практикы люде котры выросли на русиньскым літературным языку знают його структуру знают його тіполоґію а так дале так же я думам же тота робота будучности може быти ото легша кєд прийдут до тых дискусий вшелякых котры на базі русиньского языка або лінґвістичных комісий зникают кєд прийдут люде выхованы уже на тым языку так буде то уж інакшого характеру Але самособов ґу каждій нормі ґу каждому языку Треба час треба терпезливост треба освіту самособов треба вести дискусиі з людми з учытелями з родичами атже проєкт заміряны праві на тоты катеґориі людей од котрых мы чекаєме же же здобудут даякы даякє одношыня русиньскому языку такы тото нам хыбує Так і закінчыл єм тото інтервю дякуючы пані Доценці Ані Пішковій Но і так мож зато вытягнул єм тото з нашого архіву тото давне інтервю жебы сте не писали на демк жебы сте фурт писали на демкы Н <unk> лем крепка фм але жебы сте в маілях своіх не писали жыт так песимістично як остатнім разом не треба Дорогы радию слухачы то была словиця з архівальным скавальчыками архівального інтервю з паньом Анном Клішковом Чуєме ся в дальшых проґрамах тримайте ся Словиця Проґрам о словах нашых і на нашых Для пяных словами і слів жаждаючых О языку і на языках словиця