Archiwum
łemkowskiego radia

Тот проґрам повтаряме словиця проґрам о словах нашых і нашых для пяных словами і слів жаждаючых О языку і на языках Слововиця Видим красні дорого радия слухачів з той страны Демко Трохановскій витом В Словици в проґрамі о языку о словах і о інчых справах котры нашого русиньского лемківского языка ся тыкают бы понам то свій імрайль зато же вы часто пишете дем коет ЛЕМ крапка фм но і што ж треба бы зачати днечню тему котрій о хвильку повім Але то хыбаль ся мі здає по джінґли бо все зачынеме од джынґля То надію ся же і тепер не будете мати мі зазвы же і того од того джінґля зачнеме А я знам аз буку уж познали мы азбуку а як авто Б як буков в як Ватра Ге як гора ґє як ґазда де як дора е як екран є як єлен Жед як жето зет як зелін і як ігла І Чудачне бо на і ся нич не зачне ы є тиж зманеруване серед слова заховане або зас на кінци стоіт і початку барз ся боіт Дале буква і отяк Йосиф Каяк коса ел як лоси М як мама О як орел пе як пані р як руснак С як слуга ты як терка о як угель ф як файка ха як хыжа ци як церкул че як чыжык пша як Школа ща як щавія як Явір є <unk> і знак два знак мягкій з твердым знаком Токєт познали сме ужы азбуку а як автобы якбуков то я наверну до посліднього проґраму а в посліднім проґрамі было о єтуваных буквах і ту ся одраз оправда же то початок шыршой темы о принципах правопису єтуваных о самійоті котра в собі тішы з буквом і треба даяк записати І зато же тема здає ся мі обшырнійша то хотіл бы мі поділити на мінімум іщы єден а може і два з того з того одтинкы выйдут Зато уж буду так на будуче Гварил же же такє ся трафит а тым часом тіж рекомендую Думате над звіданями і присылати на де <unk>re но то і товды при вашых звіданях ся затримам проаналізую кєд мате дакій языковий проблем но і як все напевно тоты звіданя дуже внесут до проґраму <unk> і обясніня той темы але не єст легка як бы ся дакому здавало Але днес дакус інча тема дакус одыйду од такых клясичных языковых передумань тема днешня назва бы м єй річницьова Ну але слухайте так жебы добрі зачати по музиці буде тепер бравуровы оркєстра Св Миколая і бравурове выконаня єдной лемківской пісні зато уж по тым береме ся за роботу дій босы зойди панцуючосы танцуй вызуют іх бодже зы ся одзуют бодже загласу серды То Миколаі Миколаі як знаме бравурове выконаня той пісні заграйте мі уж але вертаме до словиці в якій ся тепер находиме і заявлена перед перервом іщы тема то річниця народжыня Івана Гарайды з <unk> січня <unk> р А штоправда она неокругла бесідую о тым дни і о тым році коли слухате нажыло премєру того проґраму а не даякє будуче повторіня окрем того то лем наше привязаня до тых округлых річниц робит з них даякє такє чудо буду ся занимаме языком зато кажда річниця добра жебы приближыти особу в тым примірі особу Івана грайды Алейде мі о найважнійшу по мойому його працу а то єст ґраматика руского языка в <unk> рока Чом нот така важна і чом як раз тота ґраматика єст важна но і тото буду ся старалам приближыти в днешнім проґрамі І найперше два слова о самым гарайді уж єм пою же народил ся в <unk> році вмер в <unk> Был стипендистом Ягайлоньского університету потім там выкладал на Ягайлоньскым університеті в тридцетых роках ХХ столітя коли пришла ІІ світова война был поневолений і был в концентрацийным лаґрі з Ексенгаусен потім уж <unk> рік уж як барз тяжко хворил был выпущений во інтервенциі тіж наукового світа но і жыл уж од того моменту в Ужгороді Але то тіж тот момент коли В Ужгороді постало Підкарпатскє Общество наук был в його властях был його членом і окрем того был редактором і выдавцьом вельох часописів і періодиків Но і ту такій мож повісти парадокс же з єдной стороны был вчас І світовой войны на єй початку найперше поневелений нацистами но а потім был оскаржений о тото же был прихыльником фашызму ци нацизму бо коли пришла Червена Армія на Підкарпатску Русь был запертий до вязниці был наслідуваний смершом І нецілый місяц по тым як го поневилили вмер <unk> дня грудня децембра <unk> рока Але што найважнійше повело му ся выдати в <unk> році ґраматику руского языка ішли лем так в двох словах што было Думам же треба тото припомнути што было догарайде кєдже бесідуєме о русиньскым русиньскым языку ци тіж о інчых языках в очым о хвильку котры выполняли функцию літератского языка Русинів Знаме же так певно тото датуваня подля ріжных дослідників ся ріжнит але до ХХ столітя функцию літератского языка На Карпатскій Руси бы полнил ци выполнял церходославяньскій язык відмал вельо локальных русиньскых елементів з русиньскых діалектів но і приходит половина ХХ столітя веста народів но і Буджыня ся до той сучасной свідомости кєд іде о нарід но нарід потрібує язык но і з того ся тіж потім брали сучасны літератскы языкы вельох вельох народів Европы Ту мусиме повісти тіж же Коли церковнословяньскій язык был бы полнил тоту функцию літератского языка посеред Русинів то не был язык котрым бесідували люде Потім пришол пан славізм і і великє влияня было зо стороны росийского языка бы ся зродил такій штучний мож може не штучний але такій Чудний язык котрый аж і пайоративно был названый язычом там уж до мішанкыславеньского і русиньского вошол іщы росийскій язык і т і т Но але сучасны народы помалы і бесідуют о Русинах помало помаленькы рішали же мусят писати такым языком якым бесідуют люде Ну і знаме уж першы пробы з початку ХХ столітя то ґазета Лемко выдавана во Львові і в Санчы по тім якій дал Лемковину іщы меджевоєнний період то уж буквар чытанка Методия Трохановского уж в жывым языку но але на Підкарпатскій Руси не все так было І мож повісти же окрем м мож Так повісти барз поєдных і котры не вошли до такого ужытку через вшыткых попоєдных праци ґраматик допіро допіро ґраматика Івана Гарайда была том котра котра мож повісти заховуючы таку такій етимолоґічний Смысл ґраматикы і правопису тіж уж вводила вводила фонетичний запис може мого назвати етимолоґічно фонетичным і мала іщы вельо своіх своіх мож поісти плюсів але мож повістити же то была перша ґраматика котра на Підкарпатскій Руси обнимала язык такій котрым бесідували люде но і на жывых русиньскых діалектах Підкарпатской Руси была основана то вступ а по музыці одраз переходиме до представліня той великой працы доктора Івана Гарайда з <unk> рока то значыт ґраматикы руского языка Вріля сыс на баля паля під ньом дівці навців дівці під ньом і Ой косато памоні доглом і по мені долго меді Ой кона то памоні товлом домложа Більше служі дна буде Більше служі не будете під біле ішло єр підете підбілишлоєр підете Пішету зідете підбілишло єр піде підбілишлоєр підете підмійли смо єрку піде то дружы тіле де то дружты Х о То Мариянна Железна а мы вертаме до ґраматикы Івана Івана Гарайды То така річницова тема кус бым повіл не така обычна дужым ся закрутим але добрі барз велика праца котра написана в <unk> році там маме вступ Антония Годинкы шефа Підкарпатского Общества наукы і він там описує описує і ролю і і як бы од себе як предсідателя підкерспорпатского Общества нав іщы пише з радостю витаю первоє і здає нашого общества особенно радую ся тому што сею роботою недавно заложенеє обшество желяє розвивати і обробляти культуру головно же материньскій язык руского народа І тым самым самым підкрислят і выражат значыня той той ґраматикы Сам автор Іван Гарайда пише ту вступне слово Я собі хыбаль він представлят представлят історию пару ґраматик котры на Підкарпатю были написаны од Арсынія Коцрака з <unk> р через Вучкає в <unk> Потім вказує на Александра Духновича нашого великого Александра Духновича але пише пише же на жаль на жаль тоты ґраматикы I половины XXI столітя уж барз русифікуваны і з той причыны Меджема медже інчыма была потреба выдати і завести в жытя ґраматику ґрамотипу котра уж єст зближена до до бесіды Русинів Русинів Підкарпатя Пише так гайде наш народ хоче жыти хоче учыти ся хоче просвіщати ся народ стремит ся в гору там іщы пише пізнійше пізнійше Агато він ся пізнійше кус кусы так іщы жалит але конецы кінцьом пише же не хвальме ся тым што ся граматика представляє собою што совершенноє або штось такоє што часом не могло бы змінити ся ключ шуму Значыт він знат же то єст перший пункт то єст зачаток того жебы дальшы пункты могли быти то значыт она може ся може ся розвивати іщы уліпшати ци кориґувати і пише з нами Бог унвар дня <unk> мая <unk> р доктор Іван Грайд Нові што є в тій ґраматиці Там зачынат ся од фонетикы і од аз букы котра має нарахувал єм <unk> знаків Там цікаве поясніня же сут наприміры буквы котры обслугуют два звукы так само єст так гєйс напримір з В котре знаме же і обслугує звук В Як і У нескодотворне У тото можеме собі днес выявити сой волк там мале перше В лемківскым стандарді і другє Л а оба чытаме як у такє нескладове у Его ґраматика має букву ге котре обслугує ґє і ге має е котре обслугує е і Йотуване є Єст тіж мягкій знак єст тіж твердий знак і што цікаве являт ся тіж буква Йо о тым о котрым бесідували сме в попереднім проґрамі з Лововиця значы там де давне є перешло в вымові до Йо товды записує ся як е з длома крапочками ци ци крисочками то такій примір як мойого або його трьом ци ци путьом в творячым одмінку такій назывник З інчых такых особливости наше середнє ы означат ц може означати і і а і така єдна паличка являт ся лем в чужых словах туфайны єм нашол ж пояснят вымову ы і же єст то єст тоже характериз характерний рускій Звук тото заднє ы Што цікаве Іван Гарайда зохаблят букву Ять в такых примірах як істи як місто якы бігати з такым поясніньом же же може то быти ютуване гі Але може то быти і такій звук котрий в давным з давного є перешол в і но і то сут тоты як раз приміры місто ци ци бігати і тото давне е котре перешло перешло в языку до і Самозвукы то ы то сут гласны а спілзвукы то согласно такы та таку лексику принимат Іван Гарайда пише о законі асиміляциі то значыт же напримір без все писеме з хоц там оно може ся тіж асифонетично асимілювати до інчых звуків огушати озвучати Пише гарайде тіж о выміні согласных там де гы ся змінят нажыкы начы чловек чловече хы нашы дух душе і так і так Занима тіж ма участ з так званыма передзвуками Так ся тото так тото называт то інакше выміны выміны з звуків альтернация Занимат ся тіж полно голосом занимат ся поділом сів на склады занимат ся тіж наголосом значыт акцентом ци притиском котрий котрий котрий на Підкарпатскій Руси єст рухомий очывидно тіж занимат ся морфолоґійом Е то поділом народы на одміны поєдны там єст ціла тіж час синтаксисом і вшытко вшытко тото май <unk> сторонах великой хосенной барз доброй ґраматикы Но і тепер може задайме собі звіданя Якєй значыня ґраматикы гарайды Предовшыткым предовшыткым ґраматика гарайды то перша так добрі описана ґраматика на Підкарпатскій Руси котра хоснує жывий русиньскій язык Там уж такой нияк неє Влиян ся з росийского языка він тіж пише о о тым же рускій язык так як вельо малорускых языків значыт ґрупує ту тіж полудньово полудньовы час східньой Словенщыны ф такій даяк в таку даку єдну ґрупу Окрем того то перша ґраматика котра вымінят на примірах бо для єй лем альтернациі Одоі выміны ОДО і вшыткых реґіонів Підкарпатской Руси бесідує тужы пише же на На Марамурщыні тото в хусті так бы бесідуют при румуньскій граници так бесідуют а конец кінців і так вшытко зберат в єдным в єдным правописі Окрем того ґраматикы гарайды то Перше котра заховуючы мож повісти по части етимолоґічний запит в запис вводит його фонетичний вариянт то значыт же кєд в істориі языка колиси было о єно ся змінило і то він там буде хоснувал і коли даякы інчы фонетичны выміны в істориі языка до языка до русиньского языка ввошли він тото выражат тіж в писмі зножыт так як бесідуют люде Ну і іщы єдно такє же Наднес могло бы быти офіцияльном на Підкарпатскій Руси ґраматика Івана Гарайды бо вкінци там не было выселінь там не было там люде остали ся на своім місци бесідали тым самым языком а через <unk> років аж так ся не змінило но Але то уж нецілы <unk> два рокы коли не мают своіх прав Русин на Украіні но аж і тепер коли єст война но і може тіж з той самой причыны же може і зачали являти ся новы ґраматикы інчы але они не здобыли жадной популярности але Інча справа же жебы будяку популярніст будякє будякій підручник учебник здобыл то треба бы ввести го до шкіл але то треба было мати тіж своі права котры на Украіні сут одвох років нарушаны Так ци так треба памятати же Іван Гарайда його праца ґраматикы руского языка то направду направду барз велика велика граца і треба повісти перша так комплетна котра так хоснує жывий русиньскій язык підкарпатской руси і дай Боже жебы ся як найліпше Медже інчыма для Русинів і для цілой Украіні в котрій жыют так война скінчыла же може там они долга по ґраматику Івана Гарайды Іщы іщы дахто сяне А я уж помаленькы кінчыл дякуючы за днешню словицю бесідувал Демко Трохановскій Словиця Проґрам о словах нашых і нашых Для пяных словами і слів жаждаючых О языку і на языках слововиця лем