The archive of
Lemko radio

Ретрансмісия В радию Лем фмы важены участниці Пят Меджнародного Конґресу Русиньского Языка перейдеме до секциі О русиньскым школьстві О русиньскым школьстві сме уж много бесідували власно і днеска і вчера так вірю тому же неска буде зас така добра дискусия тепер власно мала бы выступити професорка Мария Сакач Фейса і з Філософічного факультету Університе в Новім Саді вєдну зо славо з маґістеров Славіцов Человскій з Одділіня за русиністику Але власну тепер буде за них выступати пан професор Фейса так само власно хочу привітати ту доктора Марека Ґая котрий є власно з Ніваму Зкациі а Молодежі в Братіславій котрый буде неска бесідувати о вызвах Русиньского Народного Школьства на Словакіі ну а так само пані директорку дрку Марцу Рунянинову з Кленовой з Основной школы з матерску школы Кленова котра буде бесідувати о тым як ці фунґує ці не фунґує кооперация притворінів учеників Дошли ішы куєйній такій малій зміні в проґрамі а др Нейтен Маркс з Окламскы Університе мал выступати онляйн але з технічных причын може з ним завтра по тым спойме Так же вірю тому же власно і завтра потым будеме кус продолжувати в тій дискусиі о русиньскым школьстві На каждый дискусный приспивок маєме ту пятнадцет минут так вірю тому же дотримаме час Міліколеґіні міликолеґови пришли до єдной применкы значы Док раз ві то Упрешове та <unk> в вашым часопису чы даґзу з Бурніку зо конференциі обєвідце тот реферат буде підписаны зо Сакatie<unk> Мария і зо Славіцечыльовскій Славіцечыльовскій не могла пріс а вона зо внукоавторка той книжкы котра шывала інтеркультуральна димензия у образовны вертикали на рускым языку То фактично тройне авторство Я Славіцильовскій і Доротея Будиньскій Бабіч Доротея Вона Мастерка Педаґоґіі бадаґоґіом Як ви ту повитеґінота такє А Моя супруга бабила царий Жывут як педаґу Стомнишку лібратство єдінству є тіж так професор Педаґій Моя супруга терас моє пребочынє перед чымі я одогнал на уж купі раз тоті лямпі Треба на тахі там дарі пийц і нам треба єдна лямпа тапети управдано тераз одсутна А яд буду чекал дадют за Бешыдніцу Як ви це наслю ту єст два пуняця котры бы треба потолкуват образована вертикаля на рускым языку і пуняци інтеркультуральности Нє такій велькій проблем потолкуват з образову вертикалю на рускым языку то значыт же тоту сот кажда од нас руска русиньска лемковска зайніца об нацийональна меншына в дотічній державі бі треба чыжіц і будзуноплемена а то значы жебы сме мали <unk> преподавуванє і в предшкольскым на предшкольскым уровню і в основношкольскым і в середньошкольскым та і на високошкольскым Ідеально тото образовны вертикаля Ні маме Проблемы правда Мали мале чісу зецок то сме чули і хорвацкій а другі другій мам маю проблем але у нас ту фунґувало мі мали тоту перву о штырі деценіцу нашы тусом браты і сестрі мали од там <unk> р по <unk> мі мали континути розвою і ту лоґічний слід же сме тотой родны продуктивні і маме тоту образову вертикало жіню каждому Інтеркультуральност нове понятя то не жыє ани у нас у Сербіі Але наша влада єден чы сте чули то скоріші Ангєля Меркел тує в Европі гварила же мультікультуральност припадла Чул дахто ня хіба Пробуєм потулкувати Значы наша сербска влада підписала ту мчыте сорич <unk> ци <unk> погля бо помалі як у Слімушнік ідеме до Еужда раз і стігнеме але обовязувано на і на тото інкорпоруваня терміна інтеркультуральност до той нашой образовной вертикали або до школства Зой книжкі прочытам єм тоту част вчора праві дистинґцию і пробує унєс розліку медже мультікультуральност і інтеркультуральносту зо збоку хту даскєри хварі так Авторківа І авторя правя розліку медже термінами мультікультуральност і інтеркультуральност За розлику мультікультурализма котрий афірмує права розличных дружтвенных ґрупацийох Зо затримуваньом культурных специфічностих інтеркультурализм ся закладат за отвореност культурок побудзує сотрудництво іх медзісобне приплятаня Префікс інтерлатиньского медзі означує динамічне суодношыня медзи культурами Інтеркультурализм подрозуміє зочуваня з проблемами хторіше зявує у одношынях медже ношытелями розличных культурок іх прилапюваня і почытуваня Інтернезначы єдноставно присутност або сожывот злучайне мішаня культурок ані замену єдной формі думаня з другу але можливост порумнуваня розлічных думаньох ідейох і культурок на єдным просторі Інтикультурализм наводит нам роздумуваня о розликах психоспознайний сексуальний етнічний культурний реліґійозний і т природы У борбі проти предрозсудзуваньом у мірным суж жывоту медже народами поєдинцями або ґрупами розличного походжыня о єднакых можливости образуваня Інтеркультурализм през конкретны приклады уможливиє жебы пришол до зочуваня комунікациі меджесобного познаваня і вреднуваня черанків в рідностих і моделя жывота як і дружтвено етнічного спрованя І попри тым же ся часто здубу печато же ся мультікультуральна коеґсистенция одвила єдноставно і без проблему Така візия може быти єм візия декору фольклору еґзотикі Сліка єдной мультікультуральной ідіі котру творят реклямі медиі і інтелектуальців А праве то случас руску нацийональну зеніцу Сербіі Муж положеш медийох по рускій тузыдом на рускє слово радийотелевізию на початку <unk> І віка пробує реставруват іділскє веніс Гавріля Костельника з початку ХХ віку Цалком точно заміркуване же мультікультурализм не обачує зложеност і позиліня котрі діволюют і напнутост а часто і зражыня медже одвітуючыма колективітетами його друждва Указуєме ту як авторе на случай якє приходит до формуваня даякій файті скіняняного дзвона по торім шыєдна ґрупа заварла як до ґалеткі і придружала практикуват однародзовацку ідеолоґію в перешлых часах Єдній ґрупі наслідників совітскій і кумінтерновской теориі праксы было можливене жебы в II віку Руснацох третірали як субетнос другого народу А іх язык як діалект языка одредного народу То ім допущувал децениями відворены ізоляциюнізм мультікультурализма Неґативны послідкы длугорочного невіходзыня на наукову аґору мед за тым присутні в руской нацийонализеніциі і мєшка Інтеркультурализм з другого боку по свойой природи унеможливіє наставаня подобного ізоляцийонізма і у конкретным случаю здявюваня свойой файтовой ґетоізациі інформуваня претору неосудзуваный факт неприпознуваня Русиноруснавско карпатского реалю послероспаду Совітского Союзу Кєд бы условія паралельного жывота были уклонены односно кєд было уможливене непрепєтанє культурок і науковых спознаньонь До іґноруваня слабістичной наукы і цензуруваня релевантных інформациіх не могло б і пріст Інтеркультуралистичне приплятає нова можливост і корочей ґузбліжуваню і розуміню розличных людох і культурок Сама Лексема інтер медзі упуцує на динаміку і діалоґ Доґлексемі мультус плюрес вельо велі веци ніг імплікує єм істочасове существуваня веци елементах у тым контексту веци культурох Пребегнім през Пості презентів з оглядом же сум є добыл невієднал придружыня часу а блюсловіян Тему сы видели Пришли сме стретком <unk> віку Часом Руснаци напрыдували о економскым нацийональным і культурным жывоцим формували свой язык досталі статус нацийональной меншыны <unk> року Зачували го в період <unk> столітя уключы тот період од <unk> децені од конця той войны по таквану більшов революцию <unk> р кєд были єдині медже своіма сонародниками з укарпатского реалу Пунеже РіЗ рускєдне просити дружбо дзвігало свою народну бышену на уроні літературного языка вонго запровазувало і до школох обявлений першы буква Михайло Полівкі першый учернік першы зборник поезиі першы новінькій календар основаля перша друкарня на рускым языку При даку з вес як <unk> роками обявлена перш ґраматика башку з рімского руского языка од др Гари Костельника Міколику <unk> Юрияна Рамача I Шытскі предметы на рускым языку вічуєш нешкол трох єм у трьох основных школах і то так же парцияльно у рускым кєресту рез шіцкій клясы на жаль єдвелькє чысло єст якій циркыцк дяк у тым єдным рускым земльом Укуцуре Отримуєме одзіліня Шірі пийц кєд <unk>eo<unk>y кєд і кєди можеме запровадити такє одзіліня жебы сме мали вшыткы придметы і тото і фізыку хемів ци довали ту ґіоґрафів іт У другых условно повест рускых стретках як то колеґа Валерий Варжыл у русиньскых державах тых русиньскых стретку тых ra А наздам ся же то не буде пушвідко і Дзюрдзьові куцур Кєресту нам остатня твердіня Як мі чяжко ту повест про тодріволітет куцур Кєрестур але Кєресту найсе тварды Путимпітоні Примале чысло школярох там де неможливости орґанізуваня порядных наставин рускым языку орґанізуєш вілчуваня руского языка з елементами нацийональной культурі Предмет віборный і заступеный Уст двома годинами тіжньовом Вон заступеню бачкы туполі ґусподзінцих куцуре постою куцурето порядна а постоіх то вибераздж мішаных можество а може і Сербіі дакєди выберу Мадярох мі Я чуєм ту од колеґіі іменяка ємена мойого Михайла Капраля же як Мадяре успішно помаджерили Русинов а мі в куцуре так успішно порусначыли Мадяро же то треба жебы нам пришол на курс Так же укуцуры мами так кудзедзеріборно і Сербіі і Мадяре виберай рускій язык Новым садж Новой Роховы Приміны каміні ушіду Кіжду жебы пішолна і хоснуваня руской языка основаный одділіня факульту пучана як од судна ґрупа пременувана так так нєшка жє і робі істу ма барз мале чысло на штрьох роках неосновных академскых студиях по єдного студента односно студенткі на мастеру до спицеро а на докторату гонту Віборно та выбераю мі тот контрастінна ґраматика морфосинтакса аґлицкого і руского языка то такє популярне І то м може буде етовіза карта жебы мсе враты на факультет як професор Мрітус але о тым мотым услушы дознішка хвальом Уромікох єднорочых в проєктах одзіленя за русиністику і два подпроєкті правені а то діґітализация комплетной літературы со нашы ідалиі Ту нормально нівелькій проблем бо ани нашы вельо предкі не відали то даякій тисяч книжкі Та дум то ні даківде проблем єм треба дакус добі Грошы чы аґітувати новы епіні мані Ірыхтуваня учыників за тоту інтеркультуральну наставу Відутраз мами учыбнікі Юлияна Тамаша украіньского академіка торі писаний осемдесятых роках де наша література товар Валері зна краш інкорпурано дукіньскій де ся наход зашыткі там не зм лест є Украінка чудаций некотри в нашым рузнацтві знаю абсолютну ніч але так дрилюваны ґенерациі <unk> рокі <unk> і тот вашыцку міняц і заступит так жебы мі учыли насампред О За тридцет років внимали єдного руского автора домашнього автора Вшы учыме од дакых котрі уж припадают не концу <unk> віка але стретку I половкі ХХ віка теже треба сут членысткы учебнікі а о тым штук зробит Спомина же тота книжка відана в Лоні і на тым шыроди тури так як маны фест Дзеш давай препорукы учытельом і педаґіном з заводу в Войвудині з трима сутрудзуєме і то потримую совідавателі книжкы попри Рускыма Жадаме жебы і діґализация і інтеркультуральност были і інкорпоруваный до нашой нацийональной стратеґіі потерашні нацийональны совіті та ци ту були там єдний партиі даякій там червений ци даякій партиі жолтий ци даякій там цифруваний Чи тераз белявей вше як уж і тоты Нацийональный совіті в мают зо свою політичну фуздину та нихто не дбал о стратеґіі новий і єдну сме яку жіной провели і тотатірвала до <unk> Під років робиме так надзіво як гладя Пумурів кєд єм Ідзы Ідзи ні зна дзы закончий та такій з мі а то хасную тотій однародженій той ґрупі котра нас ґетоізувала дві минуты Ев закончым бешыдувал зикуючы інтеркультуральности еруснаци мают можливост да тераз правят учебникі де буду свойо усучасництв і де будут мусит знат о тых другых языку службеных увидіні значы мі не знам ніж Мадярох не знам ніж румунох не знам і Словакох а вони тіж мают не урядове хоснуваня і кажді каждого і лектіра знат лектіра кєд деці чытают школьскы чтаня І тото мушым єдні другых а не там деякых споза дні просторономіжні значы І Єдноставно думам же робота дале ся фокусує на інтеркультураз на пляну языка та указує о тым же кєд омі маме од такого сужота і хунґаризмі і ґерманізмі і сербізмі анґлицизмі в ной час тай туртизмі Еопрашал там Сенка Бенцік утвердили сунґризмі одоляти як ашол галом редол рошли кайса капуса подр Гана Тіріс котра Вам ту Мадярскій знал о призвиску Боднар Варґа Ваше Ждудашы папа сакыш Муємача о том кухар фейсварисме жыту з Шыкєру мац ід а по месци твореня точно візме локациі одкац повезме мож повес же закєдишній угорскій пришло значне чысло руснацих до Лачкій Бесермініі Вінаі Віславскій еделіньскій Ємейди Мади мученьскій Макаі Салонтай Маґучу і Фалюші Кашаі Кєрестурік Медєші Дорохазі Сиґєді Радвані Рускай Кєвеш і другій Маменизмів техні нормальну транспорту примету каждого хоснуваня старох мебель анлясе антена бранза курбля пумпа іт популярнишка пумпу і пумпу зна це вік Здунєц ЕСКлопа і подне есті Гавріл Костельник <unk> бачал же маме дакі сербізник то і ніхто веце і вішмарі вонка такє у кєди год як і год паме дак лем баші подобны мі за жым два три вішмарелі до пумку проде Привичте пану професо У тым бесідуєме также інтеркультурализм шы і одражує і на языку а то значы в новых учебніках на новых основах де мусіт знат і тоті такій заєдніцкій то нас ідзея і збіжы дякуєме брашыні пану професору писорі Но а терез тепер попрошу пана доктора Марекая абы нам дашто повіл о вызвах во русиньскым Народносным школьстві Дорога одбор на громаду дорогы притону на конґресі дорогы приятелі і ентузиясты розвитку русиньского Народного Школьства на Словакі в світі Мож повісти же русиньскє Народносне Школьство ся на Словакі розвиват без важных політичных перешкод цалком континуально уже выше <unk> років В етапах свого істнуваня собом стрітило і з ріжныма етапами і ефективітов його істнуваня Дуже часто прото было потрібне активно рефлектувати на многы курикулярны леґіслятивны зміны котры законы наряджыня влады і выглажкы державы заводжали і пропонували цілоплошно імплементувати Діяло ся так в роках <unk> І актуально ся так поступно діє і од року <unk> Одто перебігать З мого погляду перша релятивно успішна приготовлена поступна і продумана реформа основного школства котра ся має за курто проявити і в релятивных або релевантных змінах На каждійній школі на Словакі а то уж од септембра <unk> Тот факт мож поважувати і заєдну і з найвекшых актуальных вызел русиньского Народносного Школьства В тім духу мож спомянути же новы школьскы освітны проґрамы котры сут в рамках актуально перебігаючой реформы поступно продукуваны і іновуваны рахуют наполно і і з навчаньом лекций русиньского языка і літературы Тот факт є стверджений єствуваньом рамковых учыных плянів прошколы з навчаным языком і з навчаньом языка народносных меншын Іщі од марця <unk> учытелі із основных школ з навчальным языком русиньскым і знавчаньом русиньского языка конкретно Основна Школа з Матерской школу Клинова і Основна школа з матерску школу Каона Розтука і Основна школа на улиці Коменьского в Меджлабірцях брали участ на іновачнім освітнім проґрамі під назвом Школа про ХХ стороча зміны в основній освіті Тот орґанізувал Народный Інститут Освіты і Молодежі під моім виджом Участны того освітного проґраму дістали інформациі як імплементувати актуальны зміны в основній освіті Самособо ся дотыкало і навчаня предмету русиньскій язык література котрий зістал в тых школах і надале певно зачленей До того самого процесу ся о рік не скорше запили і дальшы основны школы здаяко форму навчаня русиньского языка переважно і з формо з навчаньом русиньского языка і з формо навчаня того предмету в рамках лекций з чысла тзв диспонибільных лекций в рамках навчального Пляну прошколы з навчальным языком словацкым Деєдным і споєных предметів є і русиньскы язык і література Мал на думі конкретно основну школу з Мательского школы Михала Супер Радванина Лабіцом Споєнну школу Усиднику і свою зло Школу Основна школа потім Основну Школу Уменьского Свиднику Основну школу на улиці Духновичовий в Меджлабицах Учытелі тых школ дістали можнос брати участ на освітных активітах ученых про учытелів котры понукали тзв Реґіональны Центра Підпоры Учытелів Тых є на Словакі актуально докопы щіріцят і істнуют в рамках імплементациі плянув новой одовности Про наш реґіон сут найважнійшыма тоты і з них котры активно і ефективно діют про окресы гуман снина і Меджілабірциі Свідник і зробків Учытелів в нашых школах інформуют в першым ряді о філософіі реформы о змінах методах і формах навчаня а подобно Ініциятивном і про зміну отвореным учытелям зарівно нукают індивідуальний менторинґ Будме собісті близше пописати і дальшы актуальны вызвы русиньского Нароносного Школьства мнугразим бесідувал о тій проблематиці на ріжных фурах і своіх особных поглядів скусаности Думал єм же бы може было інтересне курто бадати і розанализувати тоту проблематику і з вшыткыма доступныма інформациями і датами на вебі І што конкретне бы може о тій проблематиці выґенерувала і як бы інформувала публику актуально дуже хосенна а хоснована умила інтеліґенция Такуєм собі в тым баданю і з давку звідавости поміг конкретныма інструментами ґенеративной умилоінтеліґенциі конкретно <unk>Pta<unk> А тыж мі ай а то з цільом што бы выґенерували при моім промті або заданю і з звучаньом Актуальны вызвы навчаня русиньского языка і літературы Мій малый експеримент мене справды не сподівал в якы правдивы інформациі мі умела інтеліґенция за курту понукла Зає помочы беручі до увагы і власны погляды спробую Вам то в окремых аспектах тепер одпрезентувати Найвекшу актуальну вызволу до будучности в односиню кустализациі научыня русиньского языка на словацкых школах є в першым ряді проґресивна асиміляция русиньской мінориты в рамках Словакі на ріжных рівнях Дальше є важне спомянути Низкій спонтаний інтерес в родичыв і дітей научаня русиньского языка Фінаншны і леґіслятивны аспекты сут самособом про істнуваня Народовных школы так само дуже важны Хоц Міністерство школьства додає фінансны средства на підпору народносного школства іх вышка і доступніст єс правила одповід на тому не єст правила одповіда тому як моментально є потрібне сатурувати Дальшым проблемом є актуально низкє чысло русиньскых народовскых Школ і окрема ефективна істнуваня такых школ Главно основны школы з навчальным языком русиньскы мают правила проблем і з низкым чыслом школярів Тоты школы мож але з нашой перспективы поважувати за ключовы про захованя русиньского языка ідентита в конкретных реґіонах Проблематику абсенциі квалифікуваных учытелів русиньского языка колем часточно ся покушат рішати Народный Інститут Освіты і Молодыжі через орґанізуваня ріжных форем освітных активіт про учытелів кутры в рамках праксы навчают предмет русиньскій язык но не сут про його навчаня полноквалифікуваны Актуально сут до кінця того календарного рока В Понукініваму дві інтересны активіты Першо активітовє одборный семінар під назвом Діалоґу о інклюзіі выхоснуваня языків народносных меншын в школьскій освітній системі буде учений шырокій педаґоґічній і непедаґоґічній громаді а буде напрямлений на презентуваня можности выхоснуваня языків народосных меншын Конкретно мадярской німецкой румской русиньской і украіньской Спомянутий семінарся одбуде презенчно дня <unk> новембра <unk> в просторах великой Авы Крайского Працовиска Народного Інституту Освіты і Молодежі в Пряшові Учытелям і педаґоґічным асистентам із школ з будяку форму навчаня русиньского языка або і про шыроку учытельску громаду нівам приготовил і проґрам іновачной освіты під назвов Школа про <unk> стороча зміна освітній области язык і комунікация під област навчаня першого языка язык народносных меншын Тот проґрам буде заміряный на новы освітны стандарды русиньского языка і літературы в первім і в другій циклі основной освіты Участным понукне простор на пошыріня і проглюбліня знань о курикулярных змінах і на здобытя способностей потрібных при заводжаню нового світного стандарду до едукациной праксы Приголосуваня на обідві споминаны активіты уж і активне на Выбіні Ваму В близкым часі буду о спомянутых можностях освіты учытелів іщы ближе інформувати Велико вызво актуально здає быти і снажыня русиньскых активістів о імплементацию навчаня предмету русиньскій язык література в условіях середніх школы Іщы <unk> марца <unk> была з ініциятивы Округлого стола Русинів в Словакі русиньской Обороды на Словакі і веджыня Крайского працовиска Нівану в Пряшові адресувана писом на жадост о стрічу Ведучому Одбору Школьства Пряшівского Самоуправного Краю панови докторови Янові Фурманові Могли бы ся такым способом преконсультувати можности будучой імплементациі научаня предмету на середніх школах в пряшівскым краю написомну жадост Написамну жадост пришла лем телефонічна одповід і з приобіцяньом же в близкым часі ся така стріча одбуде Аже нас одбор школьства буде допереду істі контактувати Актуально по опакуваным снажыню активістів в тым тыжню ся розпочали новы дискусиі на тоту тему і оглядат то так же в близкым часі бы ся споминана стріча справды мала одбыти Вірю же вєдно із веджыньом одбору школьства найдут заступцове русиньскых орґанізаций способ як систематично поступно запроводити навчаня русиньского языка і на нашых середніх школах Тым ділом бы ся цілено выбудувала Континуйте навчаня предмету русиньскій язык і література од матерскых школ аж по університу дякую Вам за позорност рекли Но попрошу тепер докторку Марціну Урданинову абы выступила так само Дорогоучастникы конґресу Важены приятелі моі довольте мі поділити ся з вами о пару думок і уваг на тему куріс практи Vo<unk> А як фунґує або не фунґує кооперация при творіню учебників Довольте мі допомнити тоту назву мого вкладу о пару слов куркулю memтика в школах або школьска реформа в условіях не лем русиньскых школ а єй допад на каждоденний жывот в нашых школах Чом реформа пришла до школ Кажда реформа а не лем в школьстві выходит з потребы реаґувати на зміны в сполочности на новы технолоґіі котры навколо нас на нове очекаваня родиців од школы а самособов і очекуваня самотных школерів Школяр днис вырастат в діґітальным світі Середовискі де інформациі течут скоріше як перед часом Задачу школы не є лем школерям передати інформациі а чекати же ся іх навчыт на памят Нову задачом школ є вести іх і критичному роздумуваню і творчости а способности спілупрацувати а быти діґітально ґрамотныма Множестві інформаций але і дезінформациі Бы школер міг заблудити є треба іх учыти технолоґіі безпечно вжывати а робити з нима так жебы ім были на хосен а не на загубу Цільом реформы є модерне навчаня котре підпорює компетенциі практичне навчаня індивідуальны потребы каждого школеря а приправе нос на вызвы ХХ стороча Реформа котра ся заваджат уж другій рік в школах і в нашой в Кляновой має амбіцию посунути школьство тым напрямом Што принесе зміна про каждого участного Участниками школьского систему є школа учытель школяр але і родич Што принесе школам Предовшыткым є то можно сприспособити навчаня реальным потребам а можно стям школы Школя є веце автономна з погляду осягу навчаня навчальных форем а метод а роботы в клясі Документ як школьскє навчальный проґрам уж не полнит лем функцию мертвого документу котрий в шуфлятси цілий рік покы го не треба ревідувати ключовом зміном єст заведіня новых стандардів ці в штатным навчальным проґрамі або і школьскым на основі штатного Што приносит Штатный Навчальный Проґрам по новому Бівший притиск на компетенциі то значыт способно схоснувати знаня в практици не лем іх репродукувати ліпший в выступы учітелів в клясах то значыт жебы учытель знал што має школерів навчыти а як іх знаня овіріти А простор прошколу значыт автономія школ навчальний проґрам зацілити на реґіональны а локальны потребы Што про новы школы значыт Притиск ся не кляде на енциклопедичны знаня але на порозумліня а перепоіня і жывотом школеря тепер або пізнійше а на основі того є треба написати учебникы котры бы одповідали цільом реформы Учітелі чекают на модерны учебникы ключно диґітальных учебників котрых буде згода медже навчальныма предметами а областями Настає перший проблем хто тоты учебникы напише бо то нелегка робота Насамперед прочытати а порозуміти як в реформі цілий систем стандардів фунґує Конкретно в русиньскым языку і літературі выконовы і обсяговы стандарды розділены до пятьох компонентів комунікачна інтеракция Голорена і писана продукция предметна і зажыткова рецепция То штось нове про нас і про нас учітелів не лем про лейдску веренност Про нас учітелів барз много новых назв котры забезпечат розвиток компетенций школеря а задачу учытеля є лекциі ставляти так жебы ся в єдній темі обявили всі компоненты котры треба уж школеря розвивати а так треба і написати учебникы Нові учебникы барз важний крок і зміном штандардів приходи і потреба новых учебників учебникы котрі в сучасній добі мы вжываєме на лекциях русиньского языка і літературы м інчым стратили повинну доложку Міністерства Школьства котру каждий учебник мусит мати інчы не еґзистуют а мы учытелі русиньского языка сме спокійны з тым што маєме Холем дашто маєме в руках бо то є барз хосенний помічник Стары учебникы выходят із старых всеплятных навчальных основ котры не одповідают цільом реформы Новы учебникы мусят одповідати новым стандардом выконовым і обсеговым быти більше інтерактивными робити і задачами на думаня не лем учыти ся на памят рефлектувати актуальны познаткы наукы і сполоченьскы зміны а быти дополнены діґітальныма версиями а онляйн зрідлями Самотний процес приправа не буде простий выжадує сполюпрацю педаґоґів методиків одборників з практикы і рецензентів Є барз важне жебы учебник не был лен переписом теориі але практичным помічником клясі Як ся думат на писаня такого учебника жебы зодповідал тому што од нас реформа кляса хоче Головным компонентом є текст такій текст в котрім бы ся поступно розвивали вшыткы споминаны компоненты То значыт же бы в учебнику не мусіли же в учебнику не мусят быти барз много текстів ряд рядом вшыткы тексты перейти бігом року Але треба выбрати такы тексты жебы мал учітель простор на єдным тексті навчыти правильно комунікувати з комунікачным партнером жебы знал говорити не лем перед клясом але пізнійше і перед бівшым публиком Жебы ся в тексті обявили міста де школярові буде представлена ґраматика розвити посередництвом тексту писану продукцию а самособом пережыти текст з погляду чытателя Знати повісти што само в тексті любило штобы собі то чом си тот текст выбрал а чом бы си го не выбрал На перший погляд барз много пожадалок але ціля система має быти в книжці передумана так жебы єден текст полнил веце функциі не лем заміряний на єден компонент Опрос сом є ци будут учітелі знаті з такыма текстами робити З той причыны мусят авторы учебників написати інструкциі ку текстам учебнику так жебы знал учітель што з тым текстом має робити сучасний школі учітель кєд хоче навчати хоц котрий учебний материяль на основі сучасных стандардів мусит часто выходити з трьома учебнак з мусит часто выходити з трьох учебників Новий модерний учебник може быти ставляний і як робочий учебник де школяр буде мати простор вшытко то што было на лекциі презентуване передсвічыти Буде мати множество зрідель де собі сам може выглядати дальшы інформациі на конкретну тему Якій допад то буде мати на учытелів Нові учебникы учебникы а новы стандарды значыт же учытель буде мусити змінити приступ в клясі Од вздаваня готовых знань уж не стачыт учытель ся стає проводником ментором фацилитатором навчаня Буде треба ліпша методична приправа новий способ годноціня жебы каждий школярі у школі зажыл успіх Флексибне вжываня новых материялів Дальшым опросомєці будут учытелі охотны учыти новым способом або собі повідат же мают свій заужываний систем а ніч інче ім про іх роботу не треба А Послідні допад на школеря На школеря реформа Прешколеря реформа значыт же ся буде учыти інакше Ци то так буде увидиме пізнійше Навчаня учытель напрямит на рішіня проблемів більше роботы в ґрупах більше перепоіня з реальным жывотом Новы учебникы бы мали обсягувати приклады з практикы проєкты вопросы на дискусию цільом є жебы ся школяры учыл роздумувати діскутувати а обгаіти свій надзор або репрезентувати свій погляд Новыма поймами в новых штандардах є метакоґніция характер а тоты два новы поймы мусят быти сучастю навчаня То значыт школяр бы ся мал навчыти Порозуміти чом саму треба вчыти а найти найліпший способ учіня про нього самого а найважнійшым компонентом того всього є Перебуджати у дітях добро розвивати його характер одкрывати іх цности котры го будут спроваджати цілым його жывотом а тото вшытко має учебник обсягувати А якы сут різика авезвы Часова нарочност приправы учебника бо не думайме собі же сама пишут за рік або два фінансне забезпечіня не лем приправа ученика але і іх друкуваня а школіня учытелів котры будут з них учыти доступност учеників учебників про всі школы а охота учытелів приняти нове поступне навчаня а нове одночыня в школах Дякую барз шумні а тепер отварам дискусию ку Народному Русиньскому Школьству Я маю пару вопросів фактоґрафічны і Саговорит не лем в русиньскій світ але у тых люде якій заінтересуваны тыкатрусиньскых справ же на Словакі є по мери дуже позитивні што си тисит культуру і інчы діяня але же В школах є катастрофична то значыт же маєте вшыткы постреды але заговорит жодны шкіль і мало учнів То значыт ци давто з вас можно пан ґай Лем інформацию кілько шкіль на Словакі де є русиньскій вілчывациі язык і де ся учыт русиньскій язык як предмет то є перший вопрос де Цісло єсли выможете іх дати А потім кільку учнів минулого шкільного року а цього шкільного року кєд можути А потым єм мают дальшый вопрос можно до пани Руніной Вашому вопросу што ся тыкат чысла школ Актуально не мам тепер моментальну статистику з актуального школьского рока котрий зачал прото бо то се акурат тепер в тым часі но так минулым школьскым році были дві основны школы котры сут з навчальным языком русиньскым Основна школа у Кленовій і Основна Школа з Матерску школо у Карній Рустуци же дві Єдна є полноорґанізувана то значыт має вшыткы річникы друга є неполноорґанізувана но а маме іщы у лабирскым окресі вшыткы три школы котры сут навчаньом русиньского языка то значыт мают кус інчый ючерний плян але мают імплементуване навчаня предмету русиньскій язык як полний предмет То сут три школы тоты вшыткы в окресі Меджілаборце Меджлабірці Гейці жыту маме Лабірску школу на улиці Коменьского на улиці Духновичовій а істі на м єдна основна школа ВРадваня над Лабібцом Три А єдна істі у Свиднику котра так само такы місном спосумы як тоты школы у Меджілабібцых навчат так же довєдна маме істі тоды штрі школы котры сут з научаньом русиньского языка Чісло уж нівно дало бы ся повісти же за послідні три рокы кєд порівнам чысла так є то стабілізуване е З тым же каждорочно ся тото чысло ємні навышує тепер остатнє чысло котре сме вырахували з колеґами є <unk> В тах школах котры єм споминал Дуже дякую а тепер дальшый вопрос той інформациі было я то не знам можно інчі то знают Говорили сте пані Рунинова про школьску реформу і говорили сте про фактичны учебникы як то має быти так дале То в порядку Але програм школьскій вопрос ци трактує русиньскій язык ту на Словакі як язык материньскій котрій бы мало быти рахуваны як реґіональний материньскій язык Або як я раз чул рахуют русиньскій язык як чужій язык А кі рахуют як чужый язык то значыт родичы да мусит выбрати кромисловеньскій язык Єден чужій язык а ясно же кєд єден чужій язык є анґлийскій а кєд русиньскій язык є рахуваный як чужый язык Ясно же што будут вибрати Вопрос ци русиньскій язык Рахуваны як чужій язык або як материньскій реґіональный язык В контекст шкільных проґрамів на Словак Наша школа так само як айшко Локальный Розтыці і школы з навчаньом русиньского языка чытри котры повіл Марек Так мы маєме Рамцовый учебный плян де є пресні становене кілько має быти годин русиньского языка а то а в народносных школах русиньскій язык учыт як язык народносний народносный язык А чужый языкы си выберайме Там не єщы выберати аґлицкій язык автоматично выберайме але школы з навчаньом языка народносной меншыны Сі не же можут але в семум рочній кусі мусят выбрати ся дальшы чужый язык Мы си не мусиме выбрати або мы маємешшу кількост годины вшыткых предметів так же другый язык вы семым рочни кусі ми не выбераєме так же чужый язык є у нас лем анґлицкій русиньскій язык у нас є як материньскы язык першый язык А ту є опрос же де власні маєме зарадити словеньскый язык ци то є чужый язык про них Лем ту є проблем в тым же нашы діти сут є тоштатне язык самособом але нашы діти половина нашых діти конкретно вкленовує <unk> діти того року в школі а дваці діти в матірскій школі а веча половина дома бесідує по слоеньскы Так же кєд то такы зобереме так русиньскы язык не солучы до котрій по перше раз і азбуку самойсичыти наново і бесідувати чітати Хоц сме народносна школа тота асиміляция там є Але же порядно Но добрі знову кєд бы то зрозуміл бо то не цилком ясно то значыт же В народностых школах я то розумім берме тепер слованска школа в русиньскым сели Перший вопрос Ци вы народных школах кілько чужі языкы учен є в школьным проґраму Єд Окей Але в народносных школах такычно є єден тіж жадний єден Так само Ци значыт В народносных школах учен бы учыл і словеньскій і анґлицкій як чужій і русиньскій Так так В іншій школы як і тепер в селах де можу быти многых Русинів але є словацкій школа словацко вылучываці язык Чужій язык є Два Ок А ті дві ті дві може быти якы Но подля того што школа якого має учытеля Першый звычайно є перший анґлицкы а оце моє клясы зналут брати рускы язык бо то нам найблизшый бо зналут діти німецкый язык французскы язык Еке то значыт якій інтерес бы міг быти в селах де є вівчываций язык словацкій якій інтерес бы мал учыти русиньскій язык Ци значыт ци неістнуючый шкільный проґрам Словакі фактично заказуют Русиленє русиньского языка в школах Ци є выпор Не є понука Не є понука русиньского языка як чужого языка на словеньскых школах Кід можу зареаґувати В язык котры ся навчают у школі сме могли розвлити до такых торґлю штапні народносны языкы а чудж языкы Гей ті же русиньскє язык належыт до ґрупы Народосных Языків єдной <unk> котры сам можут подля нашой леґіслятивы навчати в рамках тых двох споминаных ученых плянів на основных школах Гей в ріжных дотациях подля того чыє то школа з навчальным языком народной стоменчыны або є то школа з навчальном знавчаньом языка народной стоменчыны же о то осато односит потімаме ґрупу чужых языків а неє можна дотацию чужых языків імплементувати або даякым способом спаяти з языкми котры сут народосныма Сут три катеґориі языків Кєд можу я лем бы м зареаґувала або м ся хотіла спросити в суіслости з тым Марек же ци там неє можна даяка зміна Кєд см мали айто стрітнутя з Европск ураду там бесідувала за заступня за з міністерства же гей тепер є дефініюваний як язык народносной меншын народносный язык так єст повіл Але то был ей вопрос же Не в тых народносных школах бо про народносны школы є то на язык народносной меншыны але про інчы школы уж реґіональні братиі северовых од Словакі напр але во контекстов жебы тоты языкы были в понуці як чужый як тот другій віберовый бо анґлиці не повина же є на вір а rсиньскый язык але ту не є дефініваный як материньскы як народносный язык але є дефініюваный в принципі як чужы гый же в тій катеґориі Cartiм системі по статі ту на словеньску на словеньскых школах не еґзистує можно жебы діті мали мадярскій язык А кол Кід брати дак гейкон тек же мадярскій язык не як язык народносной меншын але в общын просто мадярскій язык Но тото о чым а по польскым бесідуєш уж дало бы ся повісти Яса з тым стрічом уж од року <unk> на ріжных стрічах на Міністерстві кулиі каждий заступця даякой народносной меншыны праві може о тім даяком способом соснажыл комунікувати з компетентныма Але все уні арґументували тым што є водженым в законі Гей О там є таксатині выменуване Язык штатній язык чужій язык наросно меншын ці же там тото бы треба туда си змінити або што жебы ся дало даяк уважувати і о тім Но а іщы памятам на єдну стрічу з року <unk> де до кінця Мадяры Запропонували жебы в тоды платным думам же іти при платисті В пляні ученнім прошколы з научаньом языка народсной меншыны была посылена дотация котры сут становлены на другій чуд язык же і была тота часова дотация посунута в проспех языка народнской меншыны але на тых дискусиях ту зачало ай скончыло там на місци як то было так же все плати тот закон V шту є ясні так сотыніваны в законі а тосот Я хочу допомніти же то што Ты бесідує Жмарек то є же кажда народносна Школа си може выбрати з двох рамцовых учебных плянів А єден з них є ай Высша дотация тыжденна дотация русиньского языка там є аж девят годин тыжденно Так же мусіли бы сме зобрати і з лекциі словацкого языка бо там не пустит чысло тыжденна дотация вшыткых предметів А з тым родиця не сут согласны з тым пробом В контексті той зміны жебы перешол русиньскій язык а і як чужый я не бесідую за народносны школы але заы такы школо встині напр або гумен Я розумію але верю же має можно си выбрати з двох рамцовых учебных плянів але выберайме си Меньший почат Бо там не маме з чого чыти не маєме учебникы неє хто вчыти не має персонал же комплексний проблем Но яку тому русиньскы языкы як чуджій фактично мыто практизуєме на Пряшівскій Університі не знам ци ци то має даякы одношыня а і к середнім або основным школами Наша університа має тзв повинны предметы по тому повинно волительны предпокадам же так то є і на інчых університах а дальшы сут лем волительны то сут так званы цичковы предметы або дополнюючі Но а міджі тыма цичковыма або дополнюючыма предметами мимо інчых языків я не знаю німецкого та французского та анґлицкого та я не знаю якых ся дисциплін є ай цудзиязик русиньскій То значыты Студенты в рамках цілой Пряшівской Університету значыт із вшыткых факульт якы ту суть маєм пять факульт можут собі выберати як цичковый предмет тот цудзиязик русиньскій Ясно же дакотры з його выберают зато же потребуют кредиты потребуют дополнюват і кредиты дальшы собі выберают зато бы уж інше на них не зістало бо під самообсажює чысло студентів на інчы дисциплины та пойдете выйдіте на русиньскє язык бо там сіє місто бо треба вам просто выбрати даякій предмет Але судя і такы котры ідут з інтересу просто выберут собі а ходят на тот русиньскє языкы має ме студентів і Словакі главні а студентів з Украіны Тоту дисциплину веду я так же зато маю такы інформациі а студенты з Украіны то сут фактично тоты з Підкарпатя З котрыма ся стрічам А Я тому говорю же я ім указую новий світ они абсолютно не маю інформаций або знают о Русинах чує о них але о русиньскым языку о реалиях русиньскых котры я ім представлям они не мают понятя многы дакотры гея лем ногы не мают Як же дакотры ся записуют я і на другій левел а і на третій бо сут русиньскы язык <unk> два три так же на Пряшівскій університі тота можност є Може бы стояло зато дискутувати на Міністерстві школьства О основных школах бо середні не маєме моментально там русиньскы язык абсолютно саничый так же може холем на основных школах бы стояло зато дискутувати о тым як професор Маґочій повіл зарядити русиньскы язык міджі чужі языкы Може з такого практичного погляду бы то была і о тым же дітина котра не є здатна саучыти два цю джі языкы та собі выберы анґлийскы котрий є повенний і повіджме русиньскій котрий про нього може быти цалком простий на научіня ся Дякую То лем така позначка і може на роздумуваня Но до звыкну маті минулого року ім маладцет студентів того року самі моментально вісем заголосило Так же все утворю єдну або дві ґрупы з котрыма маю з цілой університы так не є то много але є то штос штос то є так правест м тото сел повіст кєд сте приходили таді же і у нас на Новосадскім Університету же мож зачераз єден странскій язык зо мацериньскым русиньскым Проблем то значы ту і могло видест Проблем гевто другє кєд сте чули же маме спорядну настав вшыткы предметы іду на русиньскым і гєвту выскыма це віборно пар годзинів тижнів Вец міністерство або надлежны люде муша ограничыт же кєльо то мінімум за одзіліня А то велькій проблем то кєд на цалим цали словацкє словеньску гейшто поробі прициту і з того же сой як але будз вибраных та бы могло лем же велькы роботы доту збіти на єдны місце ай то розшырены Аль мож мініт єдны правды начы мож мініт єдны страсті зо мацериньскым русиньскым Я зареаґую на тоту тему Тото жебы давати материцкы язык якы можливо же можу собі выбрати другы я або мушу мати дві языкы векы чужы А давати материньскы язык як єдна з тых выберів то для мене знате По потоптаня статусу нашого материньского языка же по перше же ясойду чыту як чужый але што є головне ризыко Нам тото жебы діти собі выбрали на місто інчого чужого языка русиньскы язык Нас тото не спасит Я собі не думам же тото буде мати реально даякій ефект Але кому то поможе Поможе то украіньскым еміґрантам котры будут тискати такым способом кєд же украіньскій язык тує і материньскый язык про украіньску меншыну котра ту жыє А такым способом єднако як уж то почало в Польщы сой будут протисткувати украіньскы язык на словацкы школы так же нам то не поможе але будеме зновати украіньскы язык то єм єй погляд А як бым ся хотіла витати кєд в школі єст русиньскій язык як додаткове занятя як то выглядат в практиці Ци винієн на початку занят на кінци занять Де він в тым пляні лекций ся находит Я на примірі Польщы то подам же то сут три додатковы лекциі для діти в школі і они сут найчастійше єс все проблем з тым де іх дати в тым пляні лекций найчастійше сут уж по вшыткых інчых лекциях коли тоты діти сут уж змучены вшыткы ідут домів а тоты нашы мусят зоставати іщы в школі як бы за кару Можу пояснити залежыт од того якій учебный плян школа мат Гей підмат учебный плян тото споминана найчастійше в нашым припадку ґружме Люжницка споминали значыт з навчальном языкома навчаньом так вшыткы школярі мают нормальні в розписі лекций не остатню але може першу другій ден другу дальшый ден третю так же є то току цілого дня а про вшыткы школярів обовязна Кід маме напр маме єдну таку школу в лем на ню забыл кузим ю не спомяну а той коменского свиднику мают Русиньскій язык імплементуваний в рамках научаня подля рамко учыбного пляну поляштатного языка а в рамках диспонібільных годин мают выбрату альтернативу Дакотры діти ідут на русиньскы языка в тым часі Діти котры на русиньскій язык не ходят мают інакшу лекців але так само мают лекців ічы же ту уж даколи то было так же то была додаткова година такій неполвиный предмет в давных часах такых <unk> років дозаду але тепер уж каждий школяр мат обовязний тот рахунок лекциі Кєд мат русиньскій язык а мат в тым часи даяк інчый предметы А кєд звідити вас якій предмет має зарости до школы прав же то на тій альтернативі Два Русины два Русины у тым класі єден пішол на русиньскій язык а другій штукісла сун другій шу на лекцию котру має запропонувану в рамках школьского сутнього проґраму Школа та може быти хоч то А тепер вопрос ач ци не мож жебы ушыткє тоты Русины были усисі на ціл годині на урокові русиньской языкы то мож бы як єм был диктором Морадвані так змелчый Може то бы ціла класа мала єдну лекцию в тыжню русиньскы але кід отиц не буде або мати хутіти вона заберет о дітва од русинь з той годины Так школа мусит про того єдного школяра зробити альтернативну лекцию мусит зробити альтернативну лекцию то фактично я вижу же тому дискримінацию Русинів на словеньску бо фактично мы можеме маніпулювати тым што дітак може іти на русиньскій язык винрусин а може не іти на русиньскій язык Ци не помогло бы л тому пляні тошто Ушыткі діти у тій школі звілчуваньом незвілчовацим а з звілчуваньом русиньского языка ушыткы не подля народносной меншыны то нацийональности але ушыткі Ромы Словакы Русины учыти русиньскій язык бо русиньскій язык бы был хосенний про каждому з них і про Рома котрий жыє комунікує каждий з Русинами і про Словака котрий жыє в тому реґіоні і мусит знати язык вит лем єдной народносной меншыны сы не розуміли пояснял же школы котры мают научальный язык русиньскій а сут навчаньом русиньского языка вшыткы діти компсаучат русиньскій язык абсолютні шыты Терва ґрупа ева і друга Значыт першый модель є навчальный язык вшыткы предметы бы мали быти навчаны в языку народной меншыны другій модель В рамках того чысла лекций є русиньскый язык даякій часові дотациі про вшыткы діти в класы Майте статистику кілько в тому класі приміром куди ідут на русиньскєк кілько процентів не іде на русиньскы вшыткы вшыткы ідут Так то значы даякій проєкт то дало бы ста повісти третя можност яку содас русиньскы языкы учыти Гей же школа мат навчальный язык словацкій але з додатковых годен з тых диспонібільных ай може посылити научаня даякого предмету Но а дакотры школы собі зволили єдну лекцию в тыжню русиньскій язык Але як альтернативу то значыт діті котры хотят на тот русиньскій язык ходити і ходят на русиньскій языкы а тоты котры самы проголосили в тот самый час ходят на даякій альтернативний дальший предмет же все мают вшыткы дашто Лем єдны мат русиньскы язык а другы мают што я знаю даякы дідактичны рабош А ци не маєте таку статистику як то з мадярском школом милословеньску Мадяры то же так само можут і тым уставати альтернативу ци як той мадярскы школы сут лем знавчальным языком а познавчаньом Слухайте тоту третю мож слати три моделы Перший модел школа з начальным языком русиньскым вшыткы діти котры там ходят ходят на русиньскій языкы другой модель школа з навчаньом русиньского языка вшыткы діти котры до ней ходят ходят на русиньскы язык третій модел Єм словацка школа або іспаньска школа але мам просто даяку можливо змінити научальный плян а зробити собі же будеме ся вчыти садити парадичкы А то не будут мати жадны інчы школы лем моя школа собі даст такій предмет А дакотры діти повидят же они парадичкы них або родичы повіт же них це тіпер так проник ся зробит в тоты просто саджыня о гурок А тото є тот третій модель просто же то є дополнюючый дакій предмет котрий собі школа лем так зробила лем же она мусит датоды альтернативу і інчым тото саме з реліґіом Діти можут ходити буд на релеґію або можут ходити просто на етичну выкову Нихт не має жадний дальшый коментар ку нашій секциі так за недолго будеме власно продолжати посліднім презентацным блоком то будут презентациі русиньскых інституций орґанізаций так само і выстава книжок і постерів Дакотры русиньскы орґанізациі мают так само і паверпойнтовы презентациі так же будеме і ту нука а потым самособу будеме і Ломка на ходбі де уж совасно будеме стрічати комунікувати і дасоповісти робити такый тот нетворкінґ якый сме ту робили послідні два дні дякую Ретрансмісия в радию Лем фм